شما اينجا هستيد.

تحلیل قصص قرآن

این درس بر اساس زندگی حضرت آدم (علیه السلام) و بررسی روایات کتاب شریف «حیات القلوب» مرحوم علامه مجلسی به صورت نکات مهم روایات در ذیل ارائه می شود:

بسم الله الرحمن الرحیم

-مقدمه
تعریف قصه: قصه از ماده ی [ قُ صْ صَ] گرفته شده است که در لغت به معنای موی پریشان است .جمع آن قُصَصْ و قِصاص است.
قصه در لغت به معنای پی گرفتن اثری است.قصه گویی قرآن با همین معنای لغوی پیوند دارد زیرا پی گرفتن وقایعی است که در گذشته رخ داده است. اگر این وقایع در گذشته ی دور رخ داده باشد معمولا از تعبیر انباء از آن یاد می شود مانند آیه ی شریفه ی:

«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ » (کهف، 13)

و معمولا در مورد وقایع نزدیک یا آنچه باید نزدیک تلقی شود تعبیر اخبار به کار می رود مانند آیه ی شریفه ی:

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّي نَعْلَمَ الْمُجاهِدينَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ » (محمد صلی الله علیه وآله، ۳۱)

به هر حال در هر دو معنای پیگیری و دنباله جویی ملاحظه می شود.

تفاوت قصص قرآن با سایر قصه ها:
۱-هدفمندی و حکیمانه بودن قصه های قرآن در مقابل سایر قصه ها نشان از انتقال مفاهیم حیات بخشی دارد که انسان را از گمراهی نجات می دهد.
۲- قصه های قرآن برای بیدار کردن انسان ها ارائه می شود نه برای به خواب رفتن .
۳-قصه های قرآن بر اساس حقیقت است نه خیال، براساس علم است نه گمان.
۴-قصه های قرآن وسیله ی عبرت است نه سرگرمی.
«لَقَدْ کانَ في‏ قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ» (یوسف، ۱۱۱)
۵-قصه گو خدا است. «نَحْنُ نَقُصّ»ُ (یوسف، ۳ )
۶-ویژگی داستان های قرآن به دلیل حدیث بودن این کتاب غیر قابل اندراس است.
۷-قصه های قرآن، در سطح فهم و درک تمام طبقات جامعه است.
کارکلاسی اول: سایر تفاوت های قصه های قرآن با سایر قصه ها را ارائه کنید.

-علت تسمیه حضرت آدم(علیه السلام) و حوا:
۱.حضرت آدم (علیه السلام) را آدم نامیدند چرا که او از اَدیم ارض یعنی از روی زمین خلق شده است و حضرت حوّا را حوّا نام گذاری کرده اند چون از استخوان دنده ی حیّ یعنی زنده (حضرت آدم(علیه السلام)) خلق شده است.

نکته ۱: ادیم ارض،زمین چهارم است.

نکته ۲: حضرت آدم(علیه السلام ) از خاک های متفاوت خلق شد تا مردم یکدیگر را بشناسند و بر یک صورت نباشند.مانند خاک های دنیا که سفید و سبز و سرخ و سرخ نیم رنگ و رنگ خاکی و کبود است و در آن شیرین و شوره زار و هموار و ناهموار و زمین سخت وجود دارد پس به همین سبب مردم جامعه نرم و درشت و سفید و زرد و سرخ رنگ و....هستند.

نکته۳ : بر اساس روایات برخی از احکام از ابتدای خلقت اثبات می شود مانند:
۳-۱ : به دلیل خلق حضرت حوّا از حضرت آدم(علیه السلام ) حق طلاق در اختیار مردان است.
۳-۲ : به دلیل خلق حضرت حوّا ازقسمتی از حضرت آدم(علیه السلام) حکم قصاص در مرد و زن یکسان نیست.
۳-۳ : به دلیل خلق حضرت حوّا از باطن حضرت آدم(علیه السلام) پوشش ظاهری زنان واجب شده است.
۳-۴ : به جهت خلق حضرت حوّا از جانب چپ حضرت آدم(علیه السلام ) بانوان یک سهم و آقایان دو سهم و در موضوع شهادت دو زن برابر شهادت یک مرد است.

نکته ۴ :زن را برای این مرأة می گویند که از «مرء »یعنی مرد خلق شده زیرا که حضرت حّوا از حضرت آدم خلق شده است. همچنین زنان را برای این نساء می گویند که حضرت آدم(علیه السلام) انیسی به غیر از حوّا نداشت.
نکته ۵ : پیکر پاک حضرت آدم(علیه السلام) چهل سال در بهشت بود و ملائکه از آن می گذشتند و می گفتند: تو برای امری عظیم خلق شده ای و به دلیل ورود و خروج شیطان از دهان حضرت آدم(علیه السلام) و از جانب دیگر ایشان هر چه در جوف حضرت آدم(علیه السلام) و اولاد او باشد خبیث ، بدبو و غیر طیب است.
نکته ۶ : به دلیل اینکه از میان جبرائیل،اسرافیل،میکائیل و عرائیل جناب عزرائیل توانست بخشی از خاک را برای خلقت حضرت آدم(علیه السلام) از زمین بیاورد قبض روح بنی آدم به او سپرده شد.
نکته ۷ : به دلیل نشان دادن قدرت خدا به خلقت ، خداوند حضرت آدم(علیه السلام ) را بدون پدر و مادر و حضرت عیسی(علیه السلام) را بدون پدر آفرید تا تمامیت قدرت خدا مشخص شود.

نکته ۸: اولین مخلوق خدا در کره ی زمین، حضرت آدم (علیه السلام ) بود که حجّت خدا است؛ بنابراین خدای متعال اول ارسال رسل کرده و بعد، از مخلوقات خود عبودیت و بندگی می خواهد.
نکته ۹: هنگامی که خدای متعال حضرت آدم (علیه السلام) را آفرید و در او روح دمید، قبل از اینکه روح در تمام پیکر او وارد شود برخاست و تعادل خود را حفظ نکرد و همان جا افتاد پس حق تعالی فرمود:
«خُلِقِ الاِنسانُ عَجولاً» یعنی: انسان تعجیل کننده آفریده شده است.
این مفهوم روایی در آیات زیر نیز اشار شده است:
«وَ کانَ الاِنسانُ عَجولاً » (اسراء، ۱۱)
« خُلِقَ الاِنسانُ مِنْ عَجَل » (انبیاء، ۳۷)
نکته ۱۰: جن و نسناس هفت هزار سال قبل از حضرت آدم (علیه السلام ) در زمین حضور داشتند که خداوند اراده کرد و بعد از این زمان حضرت آدم (علیه السلام ) را خلق کرد.
-نسناس چگونه موجودی است؟
نسناس دو گونه در روایات معرفی شده است: بنا به استناد برخی روایات موجوداتی قبل از خلقت حضرت آدم (علیه السلام) بوده اند و بنا بردسته ی دیگری از روایات به گروهی از انسان ها که به دلیل انجام گناهان زیاد از جنبه های ملکوتی خود دور شده اند «نسناس»گفته می شود، که همین نکته سبب آگاهی فرشتگان از سوء پیشینه ی انسان است که این هردو با یکدیگر قابل جمع است.
« وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ » (بقره،۳۰) یعنی: و (به یاد آر) وقتی که پروردگارت فرشتگان را فرمود که من در زمین خلیفه‌ای خواهم گماشت، گفتند: آیا کسانی در زمین خواهی گماشت که در آن فساد کنند و خونها بریزند و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می‌کنیم؟! خداوند فرمود: من چیزی (از اسرار خلقت بشر) می‌دانم که شما نمی‌دانید.
در برخی روایات، دسته ای از قوم عاد که در اثر مخالفت با پیامبر زمان خود خداوند آن هارا مسخ نمود و به صورت نسناس در آورد، دیده می شود که هریک از آن ها دارای یک دست و یک پا بودند و از یک طرف بدن مانند پرنده چنگ به زمین می زدند و مانند چهار پایان می چریدند.(نک : علامه مجلسی ، بحارالانوار ، ج ۲۴ ،ص ۹۶ )
به هرحال این جریان هم با آیات قرآن سازگاری دارد، چرا که خداوند متعال می فرماید:
« إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً » (فرقان، ۴۴)‌
-فلسفه ی خلقت این جهان
وقتی خدای متعال اراده کرد، این جهان را بیافریند، ملائکه با توجه به عملکرد قبلی نسناس ها به خداوند اعتراض کردند که اگر این موجود را بیافرینی در زمین به فساد، خونریزی، حسد، بغض و عداوت خواهند پرداخت در حالی که ما مشغول تسبیح و تنزیه تو هستیم.
خداوند فرمود: من می دانم چیزی که شما نمی دانید و می خواهم خلق کنم به دست قدرت خود از ذرّیه ی حضرت آدم (علیه السلام) پیامبران و امامان هدایت یافته ای که از معصیت من انسان ها را دور کنند و آنان را به هدایت و رضایت من سوق دهند. پس ملائکه گفتند: ای پروردگار ما، انجام بده آنچه می خواهی که ما نمی دانیم مگر آنچه تو به ما تعلیم کرده ای. پس خدای متعال پانصد سال ملائکه را به جهت این اعتراض از عرش دور کرد و بعد از تذلّل و فروتنی رحمت خود را شامل آنان کرد و بیت المعمور را برای آن ها وضع کرد تابه دور آن طواف کنند و موجبات خوشنودی خدا را فراهم آورند.

-بیت المعمور
بیت المعمور به معنای خانه ی آباد، مکانی است که خداوند به آن در قرآن قسم خورده است.
بنابر نظر بیشتر محققان بیت المعمور خانه ای است در آسمان (چهارم یا هفتم) که درست برابر (محاذی) کعبه قرار گرفته است که هر روز هفتاد هزار فرشته در آن نماز می گذارند و وقتی خارج می شوند تا روز قیامت به آن جا برنمی گردند.
نکته1: بنا بر روایات خلقت، اشرف مخلوقات پیامبران و امامان هستند نه همه ی انسانها چون در میان انسانها افراد ناشایست نیز وجود دارد.
نکته2: خداوند متعال بیت المعمور را برای توبه ی اهل آسمان و کعبه را برای اهل زمین قرارداد.
-کیفیت خلقت انسان
خداوند، انسان را از صلصال (یعنی گِل خشک شده که صدا می کند یا گل نرم که با ریگ مخلوط باشد ) از حمأ مسنون (یعنی گل متغیر شده ی بدبو) آفرید و روح در آن دمید.
«وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» (الحجر، ۲۸) یعنی:و [ياد كن] هنگامى را كه پروردگار تو به فرشتگان گفت من بشرى را از گلى خشك از گلى سياه و بدبو خواهم آفريد.
«فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ » (الحجر، ۲۹)یعنی: پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم پيش او به سجده درافتيد.
نکته: خداوند جسم نیست که دارای روح باشد و این که فرموده است از روح خود در آن دمیدم بنا به فرمایش امام رضا(علیه السلام) به جهت شرافت روح در میان مخلوقات خداست، آن چنان که در قرآن و روایات تعابیری از این دست آمده است،؛ مانند: « بیتی»، «ناقه الله»
پروردگار از مخلوط آب شیرین و خاک ، پیامبران و رسولان و بندگان شایسته و امامان هدایت یافته ی خود را و پیروان آنها تا قیامت را آفرید، و از مخلوط آب شور و تلخ با خاک ،جبّاران، فراعنه، عاصیان، برادران شیطان و خوانندگان مردم به سوی آتش و پیروان آن ها تا قیامت را آفرید.
و این به معنای جبر نیست چرا که علم خداوند جنبه ی کاشفیت بر اعمال ما دارد نه جنبه ی علیّت، همانند پدر و مادری که به دلیل سرماخوردگی فرزند خود را از خوردن بستنی منع می کنند اما کودک بدون توجه به دستور والدین خود با بستنی خورده و بیماری او تشدید می شود. در این مثال کودک با اختیار خود از خوراکی منع شده استفاده کرده و نمی تواند والدین خود را محکوم کند، خدای متعال نیزعلیم و خبیر است و با توجه به فرجام انسان می داند که او را از چه گلی خلق کند، بنابراین آگاهی او علت اعمال انسان نیست.

بر همین اساس خداوند طبایع چهارگانه را خلق کرده است که عبارتند از:سودا،خون ،صفرا،بلغم
• از ناحیه ی سودا : تمایل به جنس مخالف،طول اَمل (آرزوها) ، و حرص
• ازناحیه ی بلغم : تمایلات خوردن و آشامیدن ، نیکی ،حکم و مدارا
• از ناحیه ی صفرا : غضب ،سفاهت ،شیطنت،تمرد و تعجیل در امور
• از ناحیه ی خون : لذت ها ،ارتکاب به محرمات و شهوات پدیدار می شود.
در رساله ی ذهبیه، مزاج های اربعه در دوران زندگی در بیان امام رضا ( علیه السلام ) این گونه بیان شده است :
-حالت اول : تا ۱۵ سالگی حالت بدن طراوت، نرمی و گرمی دارد که سلطنت دم (خون) است.
-حالت دوم : ۲۰ تا ۳۵ سالگی است که قوه ی صفرا یعنی جوانی و حرارت قوی است که تا ۴۰ سالگی ادامه دارد.
-حالت سوم : ۶۰ سالگی و سلطنت سودا است که در این حالت اندیشه ی انسان قوی و در امور صاحب نظر است.
-حالت چهارم : ۷۰ سالگی که تا آخر عمر ادامه دارد که سلطنت بلغم است، رطوبت اصلی از بین می رود، اندام سست می شود، فراموشی غالب می شود تا جایی که فرد در نزد مردم می خوابد و در ساعت خواب بیدار است، هرچه گذشته در یادش است اما هرچه حادث می شود فراموش می شود.
هنگامی که خداوند حضرت آدم (علیه السلام) را خلق کرد و روح را در جسم او دمید وقتی روح به دماغش رسید، عطسه کرد و با الهام الهی گفت : «الحمدلله رب العالمین» پس خداوند به او خطاب کرد :« یرحمک الله » و فرمود: « مرا حمد کردی به عزت خود سوگند می خورم که اگر آن دو بنده را که میخواهم از تو در آخر الزمان خلق کنم، خلق نمی کردم، تو را نیز خلق نمی کردم.»
آدم (علیه السلام) گفت: اسم ایشان چیست؟
خطاب رسید به عرش خود نظر کن. وقتی حضرت آدم (علیه السلام ) به عرش خدا نگریست در سطر اول نوشته شده بود: «لااله الا الله، محمدٌ نبیُ الرحمة و علیٌ مفتاحُ الجنة » و در سطر دوم نوشته شده بود: «سوگند خورده ام به ذات مقدس خود که به هرکه با ایشان دوستی کند، رحم کنم و هرکه با ایشان دشمنی کند اورا عذاب کنم.»
-بهترین خلق خدا
به سند معتبر از حضرت صادق (علیه السلام ) منقول است: فرزندان حضرت آدم (علیه السلام ) جمع شدند و نزاع کردند که چه کسی برترین خلق خدا است؟ برخی گفتند: بهترین خلق خدا، پدر ما حضرت آدم (علیه السلام ) است، بعضی گفتند: بهترین خلق خدا ملائکه مقرب اند، برخی دیگر حاملان عرش را بهترین دانستند در این حال هبة الله داخل شد از او خواستند تا مشکل را برطرف کند. به نزد پدر آمد و این چنین پاسخ شنید: که بر روی عرش خدا نوشته شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم ، محمدٌ و آلُ محمدٍ خیرٌ من کل مخلوق ٍ خلق الله » یعنی : «محمد و آل او –صلوات الله علیه وآله- بهتر است از هرکه خدا خلق کرده است.»

-مسئله ی خلقت جناب حوّا (علیه السلام)
در بینش اهل تسنن حضرت حوّا (علیه السلام) از دنده ی پهلوی حضرت آدم (علیه السلام) آفریده شده است؛ آنان به آیه ی :«خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا » (النساء، ۱) استناد می کنند.
در تفاسیر شیعه پیرامون (مِنْ) اقوال متعددی وجود دارد. به عنوان مثال:
برخی مِنْ را «مِن ابتدایی» گرفته اند اما اصحّ اقوال از نظر علامه مجلسی این است که «مِن تعلیلی» است؛ یعنی از برای آن نفس، جفت او را خلق کرد. چنان چه در حدیث معتبر زراره از امام صادق (علیه السلام) این مفهوم را بیان کرده است که آیا خدا قدرت نداشته است که برای حضرت آدم از غیر از دنده ی او زوجی بیافریند ؟
هنگامی که حضرت آدم(علیه السلام) از خواب بیدار شد حضرت حوّا(علیه السلام) را دید که شبیه به صورت اوست و احساس کرد که به او انسی پیدا کرده است. حضرت آدم(علیه السلام) مناجات کرد و در نیایش خود از خداوند خواست که حضرت حوّا(علیه السلام) را معرفی کند.
خدای متعال فرمود این کنیز من حوّا است، میخواهی او مونس تو باشد؟
پاسخ حضرت آدم(علیه السلام) مثبت بود پس حق تعالی فرمود: از او خواستگاری کن که برای رفع شهوت تو خوب است.حضرت آدم(علیه السلام) از خداوند حضرت حّوا(علیه السلام) را خواستگاری کرد و سؤال نمود در مقابل چه چیزی در برابر این نعمت از من راضی می شوی؟ خداوند فرمود : رضای من در آن است که معالم دین را به او بیاموزی. حضرت آدم (علیه السلام) قبول کرد و خداوند او را به تزویج حضرت حوّا (علیه السلام) در آورد بر همین اساس مردان باید برای خواستگاری به سراغ زنان بروند.
نکته: هدف از ازدواج فقط «رفع شهوت» نیست و در این خصوص باید سایر آیات و روایات را تحلیل کرد که با بررسی این آیات و روایات می توان به آنها پی برد. برخی از این شاخصه ها عبارتند از: آرامش، ارتقای جایگاه معنوی انسان، بقای نسل، هدفمند شدن زندگی و...
-امر کردن فرشتگان بر سجده بر حضرت آدم (علیه السلام)
«وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ»: هنگامی که خداوند متعال به ملائکه فرمود:«إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً»: من در زمین می خواهم خلیفه ای قرار دهم،«قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ»: گفتند: آیا در زمین می خواهی کسی را که فساد کند و خون بریزد قرار دهی؟ «وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ»: در حالی که ما تسبیح و تنزیه تو می کنیم؛ «وَنُقَدِّسُ لَكَ»: و زمین تورا از آن که نافرمانی می کند، پاک می کنیم؛ «قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ»: خدای متعال فرمود : من می دانم آن چه شما نمی دانید.» (البقره،۳۰)
در تفسیر امام حسن عسکری(علیه السلام ) آمده است تعبیر: «إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» اشاره به شیطان دارد. یعنی خداوند می داند که در میان فرشتگان کسی است که در باطن کافر است.
بنا بر فرمایش امام رضا(علیه السلام ) به نقل از امیرالمؤمنین(علیه السلام ) و پیامبر خاتم( صلى اللّه عليه و آله و سلم) دلیل سجده کردن ملائکه بر حضرت آدم (علیه السلام ) این بود که پیامبر ( صلى اللّه عليه و آله و سلم) و امیر مؤمنین(علیه السلام ) و امامان از نسل امام علی (علیه السلام ) در صلب حضرت آدم (علیه السلام ) به امانت سپرده شده بودند؛ بنابراین خداوند، اهل بیت (علیهم السلام) را بر همه ی پیامبران مرسل و ملائکه ی مقرب فضیلت داده است.
نکته: سجده ی ملائکه برحضرت آدم(علیه السلام ) به عنوان عبادت و پرستیدن نبود چراکه سجده برای غیر از خدا شرک است. این سجده به جهت تکریم حضرت آدم(علیه السلام ) بود، به سبب آن چه که در بالا گفته شده است. چنان چه مردم رو به کعبه می کنند اما خدارا سجده می کنند.
پاسخ دوم:
در پاسخ دیگر به این پرسش که چرا خداوند امر به سجده حضرت آدم(علیه السلام) کرد؛ امام صادق(علیه السلام) می فرماید:«هرکس به امر خدا سجده کند، سجده از برای خدا کرده پس سجده ملائکه هم برای خدا بوده است».
در ادامه حضرت می فرمایند:«ابلیس بنده ای بود که خدا او را برای عبادت خلق کرد، اگرچه می دانست که او کیست و عاقبتش چیست. وقتی از روی حسد و شقاوتی که بر او غالب شد به آدم (علیه السلام) سجده نکرد از صف ملائکه اورا بیرون کرد و به سوی زمین راند و دشمن حضرت آدم (علیه السلام) و فرزندانش گردید.اما برای او سلطنتی نیست مگر وسوسه کردن انسان و دعوت آن ها به غیر از راه خدا.این همه در حالی است که ابلیس اقرار به پروردگاری خدا داشت.»
«قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ؛ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ» (ص، 82و۸۳)
بر همین اساس ما انسان ها هم در هنگام انجام اعمال ناشایست اغلب می دانیم که عملکرد ناثواب داریم اما به کار خود ادامه می دهیم.

بر مبنای روایات شیطان اولین کسی بود که خود را با حضرت آدم (علیه السلام) قیاس کرد و اولین معصیت را در هستی که تکبر است مرتکب شد در حالی که از خداوند خواسته بود که از سجده ی حضرت آدم (علیه السلام) او را معاف دارد تا عبادتی انجام دهد که هیچ ملک مقرب و پیغمبر مرسل آن را انجام نداده باشد اما خداوند فرمود : به عبادت تو مرا احتیاجی نیست و تنها از جهتی که من می خواهم باید عبادت کنی. شیطان وقتی از بهشت رانده شد به خداوند گفت چگونه مرا محروم میگردانی در حالی که تو خداوند عادلی ؟ خداوند فرمود : از امر دنیا آنچه می خواهی درخواست کن که به تو عطا کنم.
-در خواست شیطان و پذیرش خداوند
۱-زنده ماندن تا روز قیامت که خداوند تا روز ظهور امام عصر (علیه السلام) درخواست اورا پذیرفت.
۲- تسلط بر فرزندان آدم (علیه السلام).
۳-جاری شدن در رگ و ریشه ی فرزندان حضرت آدم (علیه السلام) مانند خون.
۴- به ازای هر فرزند آدم ۲ فرزند دارا باشد.
۵-به هر صورتی که بخواهد مصوّر شود.
۶-قلب های بنی آدم وطن شیطان و فرزندان او شود.
که همه ی این موارد –به جز توقیت دار کردن مورد اول - را خداوند پذیرفت و شیطان به عزت خداوند سوگند یاد کرد که همه را گمراه می گرداند مگر بندگان خالص، و از پیش او و پشت سر و جانب راست و جانب چپ بر ایشان حمله خواهم کرد تا جایی که اکثر آن ها شکر گذار خداوند نباشند.
-درخواست حضرت آدم (علیه السلام) و پذیرش خداوند
وقتی خدای متعال به شیطان قدرت های متفاوتی عطا کرد حضرت آدم (علیه السلام) گفت: پروردگارا شیطان را بر فرزندان من مسلط کردی و او را مانند خون در رگ ها جاری کردی، به من و فرزندانم چه عطایی خواهد داشت؟
حضرت باری تعالی فرمود: «گناهان بنی آدم را یکی و حسنات ایشان را ده برابر خواهم نوشت. حضرت آدم (علیه السلام)گفت: بیش از این می خواهم. خدای متعال فرمود: توبه ی ایشان را قبول می کنم. حضرت آدم (علیه السلام) گفت: بیش از این می خواهم. خدای متعال فرمود: گناهان ایشان را خواهم بخشید. (استغفار کنند خواهم بخشید)
در همین روایت راوی از امام صادق (علیه السلام) می پرسد که:
فدای تو شوم، ابلیس به چه چیز مستوجب این شد که خداوند این نیروها را به او عطا کند؟
حضرت می فرمایند: به دو رکعت نماز در آسمان که چهار هزار سال به طول انجامید.
- خلقت پنج تن قبل از آفرینش
خدای متعال به ابلیس فرمود :
«أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِين » (ص، ۷۵) یعنی: آیا تکبر کردی از سجده کردن آدم یا ازعالین بودی؟
مراد از عالین موجوداتی برتر از ملائکه هستند که به بیان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله ) آن حضرت،امیرالمؤمنین (علیه السلام) ، حضرت زهرا (سلام الله علیها )، امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) هستند که ۲ هزار سال قبل از خلقت آدم در سراپرده ی عرش مشغول تسبیح خدا بودند و ملائکه با الگو پذیری از پنج تن آل عبا به تسبیح مشغول بودند و خداوند ملائکه را امر به سجده کرد در حالی که مارا امر نکرد، چرا که ما عالین هستیم.

-اولین قیاس کننده
قیاس در دین باطل شمرده می شود و وظیفه ی ما بر این است که در مسائل و به ویژه احکام دین قیاس نداشته باشیم چرا که اولین کسی که در خلقت قیاس کرد شیطان بود که میان آتش و گِل مقایسه کرد .
« خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ » (الاعراف، ۱۲ )
در حالی که حتی اگر درست قیاس می کرد فضیلت نور حضرت آدم (علیه السلام) با نور آتش برایش مشخص می شد، اشتباه شیطان از آن جهت بود که منشأ فضیلت حضرت آدم (علیه السلام) را جسم او گرفت در حالی که شرافت انسان به روح اوست که با انوار معرفت ، علم و محبت آراسته شده است.
نکته ی دیگر این که شیطان آتش را اشرف از خاک می دانست در حالی که جمیع کمالات و خیرات از جانب خدای متعال افاضه می شود.
در روایات معتبر آمده است هیچ خلقی نیست مگر آنکه از خاک مخلوق شده است ولی مقدار آتش در شیطان غالب بود، به همین دلیل گفت:
«خَلَقْتَني‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طين» (الاعراف، ۱۲) پس قیاس شیطان اساسا غلط بود.

- پیدایش اولین ها
۱- اولین بقعه ای که (جایگاهی که) خداوند بر روی آن عبادت شد نجف اشرف است که خداوند امر کرد ملائکه در آن جا بر آدم سجده کنند.
۲-اولین کافر به خداوند شیطان بود که در برابر امر خدا نسبت به سجده ی آدم کفر ورزید.
۳- اولین حسدی که در زمین به وجود آمد حسد قابیل بر هابیل بود.
۴- اولین حرصی که شکل گرفت حرص حضرت آدم (علیه السلام) از خوردن شجره منهیه بود .
۵- حضرت آدم (علیه السلام) بعد از سجده ی ملائکه به نزد ایشان رفت و اولین تهیّت را با این عبارت به آنان گفت: «السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» و این سلام به دستور خداوند تهیّت فرزندان حضرت آدم (علیه السلام) تا قیامت شد.

-ویژگی های یاران امام عصر (علیه السلام)
آنچنان که قبلا اشاره شد خداوند شیطان را تا روز وقت معلوم مهلت داد که بر اساس روایات ،آن روزگار ظهور امام عصر (علیه السلام) است.
امر ظهور بر اساس روایت قضای حتمی خداست و پروردگار زمین را از کفر و شرک و گناه پاک خواهد کرد و بندگانی که دل های ایشان را بر ایمان خود امتحان کرده است به عنوان یار امام (علیه السلام) در برپایی حکومت عدالت گستر او کمک خواهند کرد این ویژگی ها عبارت است از:
ورع، اخلاص،یقین،تقوا،خشوع،راست گویی،صبر ، وقار ،زهد در دنیا ، و رغبت به آخرت.
این گروه اولیاء خدا و از امت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) هستند و لشکریان سواره، پیاده و جمیع جنود شیطان را هلاک خواهند کرد.
_ تعریف برخی از این ویژگی ها:
- ورع به معنای خودداری از امور شبهه ناک و تنفر از گناه است.
- اخلاص یعنی: تمام کارهای انسان اعم از کردار، گفتار و زندگی فقط برای کسب رضایت خدا باشد؛ فرد مخلِص خداوند را برای همه ی امور زندگی اش کافی می داند.«کَفي‏ بِاللَّهِ شَهيداً» (الرعد، ۴۳)
- یقین در لغت به معنای شک نداشتن در یک امر می باشد. از مصادیق یقین می توان در ابتدای سوره بقره یاد شده است:«ذلِکَ الْکِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُديً لِلْمُتَّقین...» (البقره، ۲)
- تقوا: از ماده ی وقایه به معنای حفظ کردن چیزی در برابر آفات به کار می رود. به عبارت دیگر تقوا به معنای محفوظ داشتن روح و نفس است از آنچه بیم زیان می رود، است.
- خشوع: در لغت به معنای فروتنی است. خواری به خرج دادن در مقابل بزرگی به طوری که تمام توجه فرد معطوف او گشته و از جای دیگر قطع می شود؛ و ظاهراً این حالت درونی با نوعی عنایت به اعضا و جوارح نیز نسبت داده می شود.
- وقار در لغت به معنای آرامش و سکون است که متوجه آرامش بدنی و ظاهری است.
- زهد زمانی تحقق می یابد که انسان از چیزی که دارد خوشحال نباشد و نسبت به چیزی که ندارد غمگین نباشد.
- رغبت به آخرت به معنای میل انسان به محوریت قرار دادن خدا در هرکاری است و توجه به این معنا که زندگی در آخرت جاودانه است بنابراین لذت و خوش های آخرت قابل مقایسه با دنیا نیست.
امیر المؤمنین (علیه السلام) می فرمایند:«مَن اَکثَرَ مِن ذِکرِالآخِرةِ قَلَّت مَعصیَته » یعنی:هرکسی که زیاد به یاد آخرت باشد نافرمانی او کم می شود.

-ویژگی های پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)
وقتی حضرت آدم (علیه السلام) به ذریه ی خود نگریست نگاهش به گروهی افتاد که نور ایشان از همه درخشنده تر بود. آدم (علیه السلام) پرسید: این ها کیستند؟
حق تعالی فرمود: ایشان پیغمبران از فرزندان تو هستند. پرسید: چند نفرند؟ فرمود: صدو بیست و چهار هزار پیغمبر و ۳۱۳ نفر از ایشان مرسل اند؛ پرسید: چرا نور این ها از همه بیشتر است؟ پاسخ شنید:چون از همه بهترند. پرسید: این پیغمبر کیست و نامش چیست ؟ فرمود: این محمد (صلی الله علیه و آله) است. پیغمبر، رسول، امین، حبیب و همراز من است... و از همه ی مخلوقات به لحاظ این صفات بهتر است:
علم ، حلم ، ایمان ، یقین ، راستی ، نیکی ،عفت ، عبادت ،خشوع ، تقوا ،پرهیزگاری و انقیاد.
از برای او حاملان عرش خود را پیمان گرفتند و خواستند هرکس پایین تر از آنها در آسمان و زمین است به او ایمان بیاورند و به نبوت او اقرار کنند.
بنابراین پیغمبر، اولین پیامبر و رسل پسر تو محمد (صلی الله علیه و آله) خاتم و آخر الانبیاء و رسل است. درقیامت هم اولین کسی که شفاعت کننده است اوست و شفاعتش مورد قبول قرار می گیرد و اول کسی که درب بهشت را می کوبد و اول کسی که داخل بهشت می شود و تورا به کنیه ات «ابو محمد» نامیدم.

- ترک اولی حضرت آدم و حوا (علیه السلام)
نکته ۱: در تفسیر امام حسن عسکری (علیه السلام) آمده است منظور از درخت در آیه ی«وَلا تـَقرَبا هذه الشجرة» درخت محمد و علم محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله) بود که خدای متعال ایشان را برای این علم اختیار و مخصوص گردانید و کسی اجازه ی خوردن از این درخت نداشت.
پیامبر،امیر المؤمنین، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسین (صلوات الله علیهم اجمعین) بعد از آنکه از طعام خود به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند و خداوند سوره ی انسان را در شأن آنان نازل کرد به دلیل خوردن از این درخت بهشتی دیگر احساس گرسنگی و تشنگی و مشقت نمی کردند.
ویژگی دیگر این درخت آن است که نسبت به سایر درخت های بهشت ممتاز است از آن جهت که سایر درخت های بهشتی هریک از یک نوع میوه و مأکول بهشتی هستند اما آن درخت به جهت طعم ها و میوه های مختلف در یک درخت ممتاز شده بود.
بنابراین اختلاف مفسران پیرامون شجره که از جنس گندم ، انگور ،انجیر، عناب و... به دلیل همین ویژگی درخت است.
نکته ۲: ویژگی بعدی این درخت این است که هرکه از این درخت بخورد به اذن پروردگار به علم اولین و آخرین آگاه می شود و هرکسی بدون اجازه از آن استفاده کند از مراد خود نا امید می شود و نافرمانی پروردگار را کرده است.« فَتَکونا مِنَ الظالِمین » (البقره، ۳۵)
باید به این نکته دقت داشت که تعبیر ظلم در این آیه ی شریفه به معنای «ترک اولی» است و امر الهی نسبت به نخوردن از شجره جنبه ی ارشادی دارد نه مولوی.

- کیفیت تناول از درخت ممنوعه
مرحله ی اول : شیطان به حضرت آدم (علیه السلام) گفت:
«وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْن»ِ (الاعراف؛ ۲۰)به این معنی که اگر از آن درخت تناول کنید به غیب قادر می شوید و بر آن کسی که خدا او را مخصوص گردانیده قادر خواهید شد.
مرحله ی دوم :
«أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ» (الاعراف، ۲۰)
در ادامه شیطان قسم یاد کرد که خیر خواه شما هستم.
مرحله ی سوم:
«وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِين» (الاعراف، ۲۱)
شیطان که در دهان مار داخل بهشت شده بود و حضرت آدم (علیه السلام) گمان می کرد که مار با او سخن می گوید، موضع محکمی گرفت و فرمود: ای مار جملات تو فریب های ابلیس است. چگونه تو تعظیم خدا می کنی و به او قسم دروغ می خوری. وقتی شیطان از فریب دادن حضرت آدم (علیه السلام) مأیوس شد بار دیگر میان دهان مار رفت و با حضرت حوا سخن گفت به نحوی که او گمان کرد که با مار سخن می گوید .
گفت: ای حوا آن درختی که خدا برای شما حرام کرده بود به دلیل اطاعت نیکوی شما حلال شد. اگر شما قصد درخت کنید ملائکه ای که موکل پروردگار هستند شمارا دفع نمی کنند و این خود نشانی است بر حلال بودن این درخت پس زودتر از آن تناول کن که تو بر حضرت آدم در امر و نهی تسلط پیدا کنی.
حضرت حوا (علیه السلام) این چنین کرد؛ وقتی ملائکه خواستند او را از درخت دور کنند خدای متعال وحی نمود با توجه به قدرت عقل و اختیار بر فعل و ترک او را واگذارید که بر حجت عقل خود تصمیم بگیرد اگر اطاعت کند مستحق ثواب من می شود و اگر عصیان کرد مستحق جزای من است. وقتی حضرت حوا (علیه السلام) گمان کرد خداوند نهی ملائکه را از منع او بر حلّیت درخت برداشته است از آن درخت تناول کرد و هیچ تغییری در خود نیافت.
پس نزد حضرت آدم (علیه السلام) آمد و به دلیل عدم منع ملائکه خواست که اوهم از آن درخت تناول کند.« فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ» (البقره، ۳۶)
شیطان انسان را لغزانید و از بهشت به فریب خود بیرون کرد پس ایشان را از آنچه در آن بودند، بیرون کرد.

کارکرد توبه در زندگی
خدای متعال بعد از جاری شدن کلماتی توسط حضرت آدم (علیه السلام) توبه ی او را پذیرفت.
«فَتَلَقَّي آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيم» (البقره،۳۷)
از این رو توبه به عنوان مسئله ای بسیار مهم در زندگی انسان قابل بررسی است با این تذکر مجدد که توبه ی حضرت آدم (علیه السلام) جهت ترک اولی بود.
توبه در لغت به معنای دست کشیدن از گناه و بازگشتن به مسیر حق است.توبه ی عبد به معنای برگشتن بنده به سوی خدا باترک گناهان است و توبه ی خدا به معنای برگشت خدا به سوی عبد با نظر لطف و مرحمت است.
- براساس آیات و روایات توبه ی واقعی دارای شرایط زیر است:
۱- اگر فرد گناهکار،گناهی از روی نادانی انجام دهدخداوند توبه ی اورا خواهد پذیرفت. منظور از جهالت و نادانی اعم از عدم علم به حرام و گناه بودن عمل و طغیان غرائز و تسلط هوس های سرکش و چیره شدن آن ها بر نیروی عقل و ایمان است؛ در غیر این صورت اگر گناه بر اثر چنین جهالتی نباشد بلکه از روی انکار حکم خداوند و دشمنی انجام بگیرد چنین گناهی حکایت از کفر دارد و به همین جهت توبه ی آن قبول نیست.

۲- عدم تأخیر آن تا زمان مرگ
اگر کسی بداند تا چند لحظه ی دیگر بیشتر زنده نیست و توبه کند، توبه ی او طبق صریح آیه ی قرآن در جریان فرعون در پیشگاه حضرت موسی (علیه السلام) پذیرفته نیست.

۳- تصمیم جدی بر ترک گناه.

۴- ندامت، اگر کسی از گناه خود واقعا پشیمان نباشد در حقیقت توبه نکرده است هرچند گناه را ترک کرده باشد.

۵-جبران گناه و لغزش های گذشته.

۶- استغفار و طلب آمرزش از خداوند،بنابراین اگر کسی واقعابا رعایت این شرایط توبه کند هرگز نباید از رحمت الهی مأیوس باشد، زیرا هرچه گناه او بزرگتر باشد ،باز رحمت الهی واسع تر است.
نکته : امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمایند که: «ترک گناه آسان تر از توبه کردن است».
همچنین باید توجه داشت که توبه تنها ذکر«استغفرالله» گفتن نیست؛ بلکه تصمیم جدی برای انجام ندادن گناه است و جبران آن به گونه ای که اگر تضییع حق خدا باشد باید در عملکرد نسبت به خدا تغییری ایجاد کرد و اگر ضایع کردن حق مردم باشد باید حق الناس را ادا کرد. بنابراین امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید توبه ی نصوح یعنی:
توبه ای که گناهکار در درون خود پشیمان شود و با زبان استغفار کند و تصمیم بگیرد گناه خود را تکرار نکند.
روایت شده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) از مردی شنید که استغفرالله می گوید. حضرت فرمود : آیا میدانی استغفار به چه معناست؟ استغفار در درجه ی علّییّن است و برای تحقق آن شش شرط مطرح است:
۱-پشیمانی از گناه گذشته.
۲-تصمیم جدی برتکرار نکردن آن.
۳-حقوق مردم را بپردازی و با پاکی خداوند را ملاقات کنی به گونه ای که هیچ گناهی برتو نباشد.
۴-انجام بدهی هر واجبی را که به جا نیاورده ای.
۵-همت کنید گوشتی را که از حرام برتن تو روییده ذوب کنی تا پوست به استخوان بچسبد و گوشت تازه ای بروید.
۶-رنج عبادت را به تن بچشانی، چنان که شیرینی معصیت را به آن چشانده ای.
پس آنگاه بگو استغفرالله...

-دلیل پذیرش توبه ی حضرت آدم (علیه السلام )
حضرت آدم (علیه السلام ) بعد از عذر خواهی به سوی خدای متعال از پروردگار خواست تا به مرتبه ی قبلی برگردد و درجه اش افزایش یابد. خدای متعال فرمود: آیا در خاطر نداری که تو را امر کردم تا مرا در بلاها و سختی ها به محمّد (صلی الله علیه و آله) و آل طیبین او بخوانی؟
حضرت آدم (علیه السلام ) گفت: بله و خداوند فرمود: پس به این بزرگواران به خصوص محمّد و علی و فاطمه والحسن و الحسین (صلوات الله علیهم اجمعین) بخوان تا دعای تورا پیش از آنچه از من طلبیدی مستجاب کنم.
دقت در این روایت به ما این مطلب را می رساند که همواره باید بر پیامبر و آل او به ویژه پنج تن آل عبا توسل کنیم که نتیجه ی این توسل عنایت مافوق رغبت ما از جانب خدای متعال است.
برای حضرت آدم (علیه السلام ) این سوال مطرح شد که با توجه به موضوع سجده ی ملائکه بر او و مباح شدن بهشت برای او و زوجه اش و خدمت ملائکه به آنان چطور خدای متعال چنین جایگاهی را به پنج تن آل رسول داده است که درپاسخ این پرسش خداوند فرمود: من ملائکه را به سجده امر نکردم مگر برای اینکه تو ظرف انوار اهل بیت بودی و حتی اگر پیش از ترک اولی خود از من می خواستی تا تو را از گناه بازدارم هر آینه از تو می خواستم به این خاندان توسل کنی تا حاجتت مستجاب شود.
بنابراین امروز در زندگی ما باید بحث توسل به خاندان اهل بیت دارای جایگاه ویژه ای باشد و با برنامه ریزی روزانه به این موضوع اهمیت دهیم؛ توسل به اهل بیت (صلوات الله علیهم اجمعین) شامل این موارد است:
۱- به یاد اهل بیت بودن
۲-در شبانه روز حتما به آنها سلام کردن که توصیه شده است و اینکه بعد از هر نماز به آنان با این ذکر متوسل شویم: رَضِيتُ‏ بِاللَّهِ‏ رَبّاً وَ بِالْإِسْلَامِ دِيناً وَ بِالْقُرْآنِ كِتَاباً وَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيّاً وَ بِعَلِيٍّ وَلِيّاً وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ- عَلِيِ‏ بْنِ‏ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ وَ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ- وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ أَئِمَّةً اللَّهُمَّ وَلِيَّكَ الْحُجَّةَ فَاحْفَظْهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ فَوْقِهِ وَ مِنْ تَحْتِهِ وَ امْدُدْ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَ اجْعَلْهُ الْقَائِمَ بِأَمْرِكَ الْمُنْتَصِرَ لِدِينِكَ وَ أَرِهِ مَا يُحِبُّ وَ تَقَرُّ بِهِ عَيْنُهُ فِي نَفْسِهِ وَ فِي ذُرِّيَّتِهِ- وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ وَ فِي شِيعَتِهِ وَ فِي عَدُوِّهِ وَ أَرِهِمْ مِنْهُ مَا يَحْذَرُونَ وَ أَرِهِ فِيهِمْ مَا يُحِبُّ وَ تَقَرُّ بِهِ عَيْنُهُ وَ اشْفِ بِهِ صُدُورَنَا وَ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِين‏».(شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه،ج‏1،ص327)
۳-احیای نام اهل بیت(علیهم السلام)
۴-گرامیداشت اهل بیت در تولدها و شهادت ها
۵- درخواست تمام حاجات خود از اهل بیت به ویژه در روزگار ما امام عصر (عجّل الله فرجه)
۶-به یاد آن بزرگواران در طول شبانه روز بودن، مثلاً انجام کار خیر به نیابت از ایشان،صدقه برای سلامتی امام عصر(علیه السلام )،خواندن قرآن و هدیه به آن بزرگواران و...

-ویژگی های دنیا
«وَ لَکُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ»(الاعراف،۲۴) یعنی:[شماراست در زمین محل استقرار و اقامت]
بعد از پذیرش توبه ی حضرت آدم(علیه السلام) دستور خدا زندگی در این دنیا بود تا درشب و روز این دنیا حضرت آدم(علیه السلام) و فرزندانش برای تحصیل آخرت اقدام کنند.بنابراین:
۱-اولین ویژگی این دنیا ایجاد فرصت برای بنی آدم جهت ارتقای معنوی است.
۲-این زمین سرشار از بلا و امتحان است تا انسان برای خدا خالص و پاک شود بنابراین گاهی در دنیا در اوج لذت ها بلاهایی برای انسان رخ می دهد این بلاها ضمن اینکه انسان را از برخی آسیب ها نظیر ادعای الوهیت (همچون فرعون)،غرور،تکبر،حسد و... باز می دارد باعث ارتقای معنوی انسان می شود.
بنابراین در میان بلاهای دنیا رحمت هایی دیده می شود همچنین باعث بخشیدن گناهان گذشته ی انسان می گردد که در آن هم رحمت دنیا و راحتی آخرت است.
نکته: اتفاق های ناگوار برای مؤمنان به گونه ای رقم می خورد که فرد در این دنیا از ناخالصی ها رهایی یابد تا در قیامت در پیشگاه الهی سربلند حاضر شود پس نباید مشکلات زندگی مردم مجوز قضاوت عجولانه ی ما قرار بگیرد.

-نقش شیطان در خلقت
«یا بَني‏ آدَمَ لا يَفْتِنَنَّکُمُ الشَّيْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَيْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراکُمْ هُوَ وَ قَبيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطينَ أَوْلِياءَ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُون»(الاعراف،۲۷) یعنی:[ای فرزندان آدم، مبادا شیطان شما را بفریبد و گمراه سازد همان گونه که پدر و مادرتان را از بهشت بیرون نمود، به طوری که لباس از تن آنها بیرون می کرد تا عورت هایشان را به خودشان بنمایاند! بی تردید او و قبیله اش شما را می بینند از آنجا که شما آنان را نمی بینید البته ما شیطان ها را سرپرستان کسانی قرار داده ایم که ایمان ندارند.(الاعراف،۲۹)
شیطان به واسطه ی برخی از انسان ها، افکار و اعمال انسان را فریب می دهد.
آن چنان که در مباحث پیشین آمد ما باتمام وجود می یابیم که تک تک اعمالمان را خودمان انجام می دهیم پس نقش شیطان در رفتار ما فقط اغواگری است به این معنا که تشویق به کار ناشایست می کند و این ما هستیم که باید در برابر تشویق او ممانعت به عمل آوریم.
از امام صادق(علیه السلام)منقول است که می فرمایند: وقتی آیه ی مربوط به استغفار نازل شد ابلیس بالای کوهی در مکه رفت و با صدای بلند فریاد کشید و سران لشکرش را جمع کرد.گفتند چه شده است که مارا فرا خواندی؟ ابلیس گفت: فلان آیه نازل شده که پشت را میلرزاند و مایه ی نجات بشر است چه کسی می تواند با آن مقابله کند ؟ یکی از شیاطین بزرگ گفت من می توانم نقشه ام چنین است و چنان. ابلیس طرح او را نپسندید؛ دیگری برخواست و طرح خود را ارائه داد. باز هم معقول نیفتاد در این حال (وسواس خناس) ازجا برخواست و گفت: من از عهده ی آن برمی آیم. ابلیس گفت از چه راه؟ گفت آن هارا با وعده ها و آرزوها سرگرم می کنم تا آلوده گناه شوند و هنگامی که گناه کردند توبه را از یادشان می برم. ابلیس گفت: تو می توانی از عهده ی این کاربرآیی! نقشه بسیار ماهرانه است این مأموریت را تا زمان قیامت به تو سپردم.
خدای متعال با معرفی شیطان به عنوان دشمن اول انسان بشریت را از نزدیکی با او برحذر داشته است.

-مراد از فراموشی حضرت آدم(علیه السلام)
قرآن کریم می فرماید: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلي‏ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً»(طه،۱۱۵)یعنی:[و همانا ما به آدم از پیش سفارش کردیم (که از شجره ممنوعه نخورد) پس فراموش نمود و ما برای او عزمی (راسخ) نیافتیم.]
جمعی پیرامون این آیه تفسیر کرده اند که حضرت آدم(علیه السلام) دستور خدا را فراموش کرد در حالی که صفت فراموشی پسندیده ی حضرت آدم(علیه السلام) به عنوان حجت خدا نیست.
پاسخ می دهیم «نسیان» در این آیه براساس روایت تفسیر عیاشی به معنای ترک کردن است یعنی حضرت آدم (علیه السلام) امر خدا را ترک کرد.

- مباحث تکمیلی بحث خلقت
۱- ارواح دو هزار سال قبل از ابدان خلق شد و در میان ارواح شریف ترین روح ها،ارواح محمد (صلی الله علیه و آله) ،امیرالمؤمنین،فاطمه زهرا،امام حسن و امام حسین و امامان بعد از ایشان (صلوات الله علیهم اجمعین) است.
خداوند ارواح ایشان را به آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه نمود و نور ایشان همه جا را فرا گرفت خداوند به آسمان و زمین و کوه ها فرمود: این ها دوستان و اولیاء و حجت های من برخلایق اند، هرکه ایشان را دوست داشته باشد بهشت از آن اوست و هرکه با آنها دشمن باشد آتش جهنم برای اوست و هرکه ادعای جایگاه ایشان را داشته باشد او را آن چنان عذاب می کنند که احدی از عالمیان را عذاب نکرده باشند و او را با آنها که شرک به من آوردند در پایین تر درجات جهنم جا می دهم. از این روایت استفاده می شود که غاصبان حق ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و سایر امامان در بدترین وضعیت در قیامت خواهند بود.

۲-حضرت آدم(علیه السلام) از خداوند درخواست کرد که جایگاه ستمکاران و ظالمان حق ولایت را ببیند پس خداوند آتش را ظاهر کرد و در آن انواع عذاب ها را قرار داد تا حضرت آدم(علیه السلام) از نزدیک جایگاه ظالمان را ببیند.

۳-خداوند ولایت اهل بیت را امانتی برای آفرینش معرفی کرد و خطاب به مخلوقات فرمود:کدام یک از شما سنگینی بار این امانت را بر دوش می کشید؟ پس آسمانیان و زمینیان و کوه ها ابا کردند و این امانت به آدم(علیه السلام) سپرده شد . وقتی خداوند توبه ی حضرت آدم(علیه السلام) را قبول کرد، پیامبران که از این جریان آگاه شدند این امانت را حفظ کردند و اوصیای خود را به این امانت باخبر می کردند و مخلصان امّت نیز این امانت را پذیرفته اند و در جهت حفظ آن کوشا بوده اند.
«اِنّا عَرَضنا الاَمانَةَ علی السَّمواتِ و الارْضِ و الجبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنها وَ حَمَلَها الاِنسانُ اِنَّهُ کانَ ظلُوما جَهولا»(الاحزاب،۷۲)یعنی: ما امانت را برآسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم پس از آنکه آن را بردارند امتناع کردند و از آن ترسیدند و انسان آن را برداشت ،به درستی که او بسیار ظلم کننده و جاهل است.

-شیطان در چهار وقت ناله و فریاد کرد:
۱-روزی که ملعون شد.
۲-روزی که اورا به زمین فرستادند.
۳- روزی که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) مبعوث شد بعد از آنکه مدت ها پیامبری مبعوث نشده بود(فترت).
۴-وقتی ام الکتاب (حمد) نازل شد.

و دونخیر کرد زمانی که حضرت آدم(علیه السلام) از شجره خورد و از بهشت به زمین آمد.
نکته: دونخیر صدایی است که در وقت شادی از بینی خارج می شود.

-فلسفه ی اوقات نماز، وضو بر چهار عضو و روزه ی سی روزه
امام حسن مجتبی(علیه السلام) به نقل از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرمایند: گروهی از یهودیان نزد پیغمبر (صلی الله علیه وآله) آمدند و از مسائل بسیاری سؤال کردند و از جمله ی آن مسائل این بود که:
۱-علت خواندن نماز در پنج وقت چیست؟
حضرت فرمودند: وقت نماز عصر آن ساعتی است که حضرت آدم(علیه السلام) در آن ساعت از آن درخت خورد و خدا او را از بهشت بیرون کرد بنابراین خدا ذریه ی حضرت آدم (علیه السلام) را تا قیامت به این نماز امر کرد که نماز عصر محبوب ترین نمازهاست. نماز شام ساعتی است که خداوند توبه ی حضرت آدم(علیه السلام) را قبول کرد که میان خوردن از درخت و توبه ی حضرت آدم(علیه السلام) سیصد هزار سال فاصله بود .بعد از این حضرت آدم(علیه السلام) ۳ رکعت نماز خواند ،یک رکعت برای خطای خود ،یک رکعت برای خطای حوّا و یک رکعت برای توبه ،بنابراین خداوند سه رکعت را بر امّت پیامبر واجب کرد.

۲-به چه علت وضو بر این چهار عضور واقع می شود؟
حضرت فرمود: خداوند وضو را بر ۴ عضو واجب کرد به دلیل آنکه:
۱-امر کرد رو را بشورید به دلیل آنکه حضرت آدم(علیه السلام) نظر به آن درخت کرد.
۲-امر کرد دست ها را بشورید چون دست به سمت آن درخت دراز کرد.
۳- امر کرد به مسح سر چون وقتی زیور ها از بدنش پرواز کرد دست خود را بر سر گذاشت و گریست.
۴-و امر کرد اورا به مسح پا،چون به سوی گناه رفت.

۳-سؤال شد که سبب سی روز روزه گرفتن بر امّت چیست؟
حضرت فرمود: وقتی حضرت آدم(علیه السلام) از آن درخت خورد ۳۰روز در شکمش ماند پس خدا بر فرزندانش ۳۰ روز گرسنگی و تشنگی را واجب گردانید و آن چه درشب می خورند تفضلی از سوی خدای متعال بر ایشان است.
«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (البقره،183) یعنی:ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه بر شما نوشته و مقرر شده همان گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر شد، شاید اهل تقوا شوید.

-ایام البیض
از پیامبر خاتم(صلی الله علیه و آله) منقول است وقتی حضرت آدم(علیه السلام) خدا را نافرمانی کرد، منادی او را ندا داد: ای آدم بیرون برو از جوار من به درستی که در جوار من کسی که نافرمانی کند نمی باشد، پس حضرت آدم(علیه السلام) و ملائکه گریستند و...
از آسمان ندا شد امروز برای پروردگار خود روزه بدار و آن روز سیزدهم ماه بود که سبب شد ثلث سیاهی برطرف شود. پس روز چهاردهم ندا رسید روزه بدار که به سبب آن دو ثلث سیاهی بر طرف شد و در روز پانزدهم به او ندا رسید و روزه داشت پس همه ی سیاهی از بدنش زایل شد.بدین سبب این روز ها «ایام البیض» نام دارد؛ پس از آسمان ندا رسید ای آدم این سه روز را برای تو و فرزندان تو مقرر کردیم هرکه در هرماه این سه روز را روزه بدارد چنان باشد که تمام عمر را روزه گرفته است.

-توقیت نماز(وقت گذاری)
وقتی حضرت آدم(علیه السلام) از بهشت فرود آمد، خط سیاهی در بدن او به هم رسید و در صورتش از سرتا پا مشخص شد.پس حضرت آدم(علیه السلام) بسیار گریست جبرئیل نزد او آمد و پنج وقت نماز را به او تعلیم کرد. در نماز اول سیاهی تا سینه اش، در نماز دوم سیاهی تا نافش، در نماز سوم سیاهی تا زانوهایش، در نماز چهارم سیاهی تا پاهایش و در نماز پنجم همه ی سیاهی از بدنش برطرف شد و حضرت آدم(علیه السلام) خدارا شاکر شد. پس جبرئیل گفت: ای آدم مَثل فرزندان تو در این نماز مانند مَثل تو در این سیاهی است، هرکه از فرزندان تو در هر روز و شب پنج نماز بخواند از گناهانش چنان بیرون می رود که سیاهی از بدن تو بیرون رفت.(علل الشرایع)

-وجوب حج
در روایات آمده است ملائکه به سبب غضب خدا در جریان خلق حضرت آدم(علیه السلام) هفت سال در دور عرش دعا و استغفار کردند.
وقتی حضرت آدم(علیه السلام) به زمین آمد بنا بر برخی روایات در هند فرود آمد که بعد از درخواست الهی به «بیت الله الحرام» انتقال داده شد و در نزد این خانه هفت شوط(دور) طواف کرد، در منا و عرفات حضور یافت و جمیع مناسک حج را ادا کرد.
طواف حضرت آدم(علیه السلام) به دور کعبه هفت شوط شد چون ملائکه در عرش هفت سال طواف کردند. پس جبرئیل به حضرت آدم(علیه السلام)گفت: گوارا باد تورا ای آدم که آمرزیده شدی و من سه هزار سال پیش از تو طواف این خانه کردم. حضرت آدم(علیه السلام) فرمود: خداوندا مرا و ذریه ی مرا بیامرز. خدای متعال فرمود : هرکه ایمان بیاورد به من و رسولان من او را خواهم بخشید. حضرت آدم(علیه السلام) صد سال به دور خانه ی کعبه طواف کرد و به سوی حضرت حوّا نگاه نکرد وبسیار گریست تا خدای متعال از ترک اولی او درگذرد. از امام صادق(علیه السلام) منقول است که بسیار گریه کنندگان پنج نفرند:
۱-ابومحمّد(صلی الله علیه و آله)(کنیه حضرت آدم(علیه السلام))
۲-حضرت یعقوب(علیه السلام)
۳-حضرت یوسف(علیه السلام)
۴-حضرت فاطمه(سلام الله علیها)
5-امام زین العابدین(علیه السلام)

پس حضرت آدم آنقدر گریست که در دو طرف رویش مانند رودخانه بهم رسید.
جناب حوّا گیسوهای خود را از برگ درختان بهشت خوشبو کرده بود و وقتی به زمین فرود آمد بعد از آنکه به معصیت مبتلا شده بود، خون حیض دید پس مأمور به غسل شد. وقتی گیسوهای خود را گشود خداوند بادی فرستاد که آن بوی خوش را به مغرب و مشرق ببرد پس اصل هربوی خوشی از آن بود. پس چون این باد در هند ایستاد به درختان و گیاهان آنجا چسبید پس اولین حیوانی که از آن گیاه خورد آهوی مشک بود. پس مشک در ناف آهو به هم رسید چرا که بوی آن گیاه در بدن و در خونش جاری شد تا آنکه در نافش جمع شد.

-بنای کعبه
هنگامی که خداوند رحمت خود را به سبب گریه و تضرّع به حضرت آدم(علیه السلام) و حوّا روانه کرد به جبرئیل دستور داد برای آنان خیمه ای از خیمه های بهشتی ببرد و آن را بر بلندی میان کوه های مکّه نصب کند. جبرئیل خیمه را آورد و آن مساوی ارکان و پی های کعبه بود و در آن جا برپا کرد.
آدم(علیه السلام) را از صفا و حوّا را از مروه فرود آورد و هردو را در میان خیمه جا داد. خیمه و عمود آن از بهشت بود به همین سبب حرم محترم شد و خداوند حسنات را در حرم مضاعف گردانید و گناهان را هم در آنجا افزایش داد؛ پس خداوند به جبرئیل وحی کرد که بر خیمه هفتاد هزار ملک را فرو فرستد تا از متمردان جن و انس آن را وراثت کنند.پس جبرئیل بعد ازانجام اعمال حج توسط حضرت آدم(علیه السلام) خبر داد که خداوند ملائکه را فروفرستاده تا پی های خانه ی خدارا به سنگی از صفا و سنگی از مروه و سنگی از طور سیناء و سنگی از جبل السلام(نجف اشرف) بلند کنند، پس خداوند وحی کرد به جبرئیل که این خانه را بنا کن به سنگ هایی که به امانت در کوه ابو قبیس سپرده شده است که آن عبارت است از حجرالاسود.
حجرالاسود فرشته ی بزرگی بود از ملائکه ی خدا که وقتی خداوند از ملائکه پیمان گرفت اولین کسی که ایمان آورد و اقرار کرد او بود. پس خداوند اورا امین خود بر خلقش گردانید و میثاق را نزد او سپرد و امر کرد هرسال مخلوقات به حج خود در نزد او اقرار می کنند. وقتی حضرت آدم(علیه السلام) از عهد و میثاقی که خدا بر او و فرزندانش برای حضرت محمّد(صلی الله علیه وآله) و وصی او بسته بود فراموش کرد و توبه نمود خداوند آن مَلک را به صورت درّ سفیدی از بهشت به سوی حضرت آدم(علیه السلام) در سرزمین هند انداخت و این سنگ به اذن خدا به سخن در آمد تا عهد فراموش شده ی حضرت آدم(علیه السلام) را یادآور شود.