شما اينجا هستيد.

تفسیر آیات الاحکام

- محتوای این درس تا پایان ترم ان شاء الله تکمیل می شود.
مقدمه

از آیات بسیار مهم در قرآن مجید مباحث مربوط به آیات الاحکام یا فقه القرآن است،چرا که آیات قرآن به عنوان اصیل ترین مصدر تشریع احکام الهی به شمار می آید.

-امکان فهم قرآن

برای فهم صحیح مراد کلام الهی بنا به نصّ قرآن باید به معلمان حقیقی این کتاب مراجعه کنیم که آنان عبارتند از:
وجود مقدّس پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلّم) و اهل بیت(علیهم السلام).
قرآن دراین زمینه می فرماید:

«بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»(النحل،۴۴)
یعنی:«[ﻫﻤﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺍﻥ ﺭﺍ]ﺑﺎ ﺩﻟﺎﻳﻞ ﺭﻭﺷﻦ ﻭﻛﺘﺎﺏ ﻫﺎﻯ ﺁﺳﻤﺎﻧﻰ[ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻳﻢ]،ﻭ ﻗﺮﺁﻥ ﺭﺍ[ﻫﻢ]به ﺳﻮﻯﺗﻮ ﻧﺎﺯﻝﻛﺮﺩﻳﻢ ﺑﻪﺧﺎﻃﺮﺍﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮﺍﻯ ﻣﺮﺩم ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍﻛﻪ ﺑﺮﺍﻯ[ﻫﺪﺍﻳﺘﺸﺎﻥ]به ﺳﻮﻳﺸﺎﻥ ﻧﺎﺯﻝﺷﺪﻩ ﺑﻴﺎﻥﻛﻨﻰ ﻭ ﺑﺮﺍﻯ ﺍﻳﻨﻜﻪ[ﺩﺭ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﻯ ﺗﻮ ﻭ ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍﺑﻪ حق ناﺯﻝ ﺷﺪﻩ]ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻨﺪ.»

بنابراین برای فهم،تفسیر و تأویل آیات باید بر اساس حدیث ثقلین به قرآن وعترت(علیهم السلام)در کنار یکدیگر وبا یکدیگر مراجعه نماییم.در غیر این صورت شاهد برداشت های متفاوتی از قرآن خواهیم بود که هیج ارتباطی با دین ندارند.

-تعریف آیات الاحکام

منظور ازآیات الاحکام ، آیاتی است که مشتمل بر احکام تکلیفی یا وضعی فقهی می باشد. فقهی بودن آیه به این است که شخص مکلّف در برخورد با آن افزون بر اعتقاد باید به حسب مورد به مفادّ آن عمل کند.

-اقسام آیات الاحکام

آیات مشتمل بر احکام فقهی هرچند متعدد هستند اما یکسان نیستند بنابراین به لحاظ گستردگی به انواع زیر قابل تقسیم اند:

۱-آیات مشتمل بر حکم خاص

منظور ازحکم خاص آن است که در خصوص یک مسئله بیان شده باشد مثل آیه ی شریفه ی:
«لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ»(آل عمران،۹۷)
یعنی:«ﺧﺪﺍﺭا ﺣﻘﻰ ﺛﺎﺑﺖ ﻭ ﻟﺎﺯم ﺑﺮﻋﻬﺪﻩ ﻣﺮﺩم ﺍﺳﺖﻛﻪ[براﻯ ﺍﺩﺍی مناﺳﻚ ﺣﺞ]ﺁﻫﻨﮓ ﺁﻥ ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻨﻨﺪ،[ﺍﻟﺒﺘﻪ]ﻛﺴﺎﻧﻰﻛﻪ[ﺍﺯﺟﻬﺖ ﺳﻠﺎﻣﺖ ﺟﺴﻤﻰ ﻭ ﺗﻮﺍﻧﻤﻨﺪﻯ ﻣﺎﻟﻰ ﻭ ﺑﺎﺯ ﺑﻮﺩﻥ ﻣﺴﻴﺮ]ﺑﺘﻮﺍﻧﻨﺪﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﺁﻥ ﺭﺍﻩ ﻳﺎﺑﻨﺪ،ﻭ ﻫﺮﻛﻪ ﻧﺎﺳﭙﺎﺳﻰ ﻭﺭﺯﺩ[ﻭ ﺍﺯ ﺭﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺁﻧﺠﺎ ﺧﻮﺩﺩﺍﺭﻯ ﻛﻨﺪ،ﺑﻪ ﺧﻮﺩ ﺯﻳﺎﻥ ﺯﺩﻩ]؛ﺯﻳﺮﺍ ﺧﺪﺍ ﺍﺯ ﺟﻬﺎﻧﻴﺎﻥ ﺑﻰ ﻧﻴﺎﺯﺍﺳﺖ.»
که درباره ی وجوب حج می باشد.

دلالت آیات برحکم خاص ممکن است با تصریح به حکم باشد مثل :
«َأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا» (البقره،۲۷۵)
یعنی:«ﺧﺪﺍ ﺧﺮﻳﺪ ﻭ ﻓﺮﻭﺵ ﺭﺍ ﺣﻠﺎﻝ،ﻭ ﺭﺑﺎ ﺭﺍ ﺣﺮﺍم ﻛﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.»

و ممکن است مُشعر به حکم باشد مثل آیه ی:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ» (المائده،۵۴)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﻫﺮﻛﺲ ﺍﺯ ﺷﻤﺎ ﺍﺯ ﺩﻳﻨﺶ ﺑﺮﮔﺮﺩﺩ[ﺯﻳﺎﻧﻰ ﺑﻪ ﺧﺪﺍ نمیرساند]ﺧﺪﺍ ﺑﻪ ﺯﻭﺩﻯ ﮔﺮﻭﻫﻰ ﺭﺍ ﻣﻰ ﺁﻭﺭﺩﻛﻪ ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﻭﺳﺖ ﺩﺍﺭﺩ،ﻭ ﺁﻧﺎﻥ ﻫﻢ ﺧﺪﺍ ﺭﺍ ﺩﻭﺳﺖ ﺩﺍﺭﻧﺪ.»
که دلالت بر رد و نکوهش ارتداد دارد.

۲-آیات مشتمل بر احکام عام

برخی از آیات فقهی قرآن بر یک مسئله ی خاص دلالت نمی کند بلکه به گستره ی خود، مسائل چندی را در بر می گیرد مثل آیه ی:
«َتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»(المائده،۲)
یعنی:«ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻧﺠﺎم ﻛﺎﺭﻫﺎﻯ ﺧﻴﺮ ﻭ ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎﺭﻯ ﻳﺎﺭﻯ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ،ﻭ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺭﺍ ﺑﺮﮔﻨﺎﻩ ﻭ ﺗﺠﺎﻭﺯ ﻳﺎﺭﻯ ﻧﺪﻫﻴﺪ.»

و آیه ی:
«فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا»(المائده،۴۸)
یعنی:«ﭘﺲ ﺑﻪ ﺳﻮﻯﻛﺎﺭﻫﺎﻯ ﻧﻴﻚ ﺑﺮ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﭘﻴﺸﻰ ﮔﻴﺮﻳﺪ.ﺑﺎﺯﮔﺸﺖ ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﺧﺪﺍﺳﺖ.»
که با عمومیتشان بر مسئله ی عاریه و رساندن اشیاء پیدا شده و امثال آن، دلالت می کند.

همچنین آیه ی:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»(المائده،۱)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻫﺎ[ﻓﺮﺩﻯ،ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﮔﻰ،ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ،ﺳﻴﺎﺳﻰ،ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻯ،
ﻧﺬﺭ،ﻋﻬﺪ ﻭ ﺳﻮﮔﻨﺪ]ﻭﻓﺎﻛﻨﻴﺪ.»
که بر وجوب وفای به همه ی عقود خواه لازم یا جایز دلالت می کند.

۳-آیات مشتمل بر قاعده ی فقهی

بعضی از آیات قرآن مشتمل بر حکم فقهی از خصیصه ی عمومیت نیز فراتر رفته و شامل ابوابی از فقه می شود. مثل آیه ی شریفه ی:

«يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»(البقره،۱۸۵)
یعنی:«ﺧﺪﺍ ﺁﺳﺎﻧﻰ ﻭ ﺭﺍﺣﺖ ﺷﻤﺎ ﺭﺍ ﻣﻰ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﻧﻪ ﺩﺷﻮﺍﺭﻯ ﻭ ﻣﺸﻘﺖ ﺷﻤﺎ ﺭﺍ.»

و آیه ی:
«وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج»(الحج،۷۸)
یعنی:«ﻭ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺩﺭ ﺩﻳﻦ ﻫﻴﭻ ﻣﺸﻘﺖ ﻭ ﺳﺨﺘﻰ ﻗﺮﺍﺭ ﻧﺪﺍﺩ.»
که دلالت بر قاعده ی نفی عسر و حرج می کند و در سراسر فقه کاربرد دارد.

و نیز آیه ی:
«كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ»(یوسف،۷۶)
یعنی:«ﻣﺎ ﺍینگونه ﺑﺮﺍﻯ ﻳﻮﺳﻒ ﭼﺎﺭﻩ ﺍﻧﺪﻳﺸﻰ ﻧﻤﻮﺩﻳﻢ؛ﺯﻳﺮﺍ ﺍﻭ ﻧﻤﻰ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻗﻮﺍﻧﻴﻦ ﭘﺎﺩﺷﺎﻩ[ﻣﺼﺮ]ﺑﺮﺍﺩﺭﺵ ﺭﺍ ﺑﺎﺯﺩﺍﺷﺖ ﻛﻨﺪ.»
که بر صحت قاعده ی الزام به آن استدلال شده است.

۴-آیات مشتمل بر قواعد اصولی

از آنجا که قواعد و مسائل علم اصول فقه در حقیقت ابزار استنباط احکام فقهی است ،آیاتی که بیان گر این قواعد است به طور غیر مستقیم جزء آیات الاحکام به شمار می رود مثل آیه ی «نباء» که می فرماید:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ »(الحجرات،۶)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﺍﮔﺮ ﻓﺎﺳﻘﻰ ﺧﺒﺮﻯ ﺑﺮﺍﻳﺘﺎﻥ ﺁﻭﺭﺩ،ﺧﺒﺮﺵ ﺭﺍ ﺑﺮﺭﺳﻰ ﻭ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﺒﺎﺩﺍ ﺍﺯ ﺭﻭﻯ ﻧﺎﺁﮔﺎﻫﻰ،ﮔﺮﻭﻫﻰ ﺭﺍ ﺁﺳﻴﺐ ﻭ ﮔﺰﻧﺪ ﺭﺳﺎﻧﻴﺪ ﻭ ﺑﺮﻛﺮﺩﻩ ﺧﻮﺩ ﭘﺸﻴﻤﺎﻥ ﺷﻮﻳﺪ.»

یا آیه ی نفر که می فرماید:
«وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ »(التوبه،۱۲۲)
یعنی:«ﻭ ﻣﻮﻣﻨﺎﻥ ﺭﺍ ﻧﺴﺰﺩﻛﻪ ﻫﻤﮕﻰ[ﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﺟﻬﺎﺩ]ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺭﻭﻧﺪ؛ﭼﺮﺍ ﺍﺯ ﻫﺮ ﺟﻤﻴﻌﺘﻰ ﮔﺮﻭﻫﻰ[ﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ]ﻛﻮﭺ ﻧﻤﻰ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺩﺭ ﺩﻳﻦ ﺁﮔﺎﻫﻰ ﻳﺎﺑﻨﺪ ﻭ ﻗﻮم ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﺁﻧﺎﻥ ﺑﺎﺯﮔﺸﺘﻨﺪ،ﺑﻴﻢ ﺩﻫﻨﺪ،ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ[ﺍﺯ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎﺧﺪﺍ ﻭ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻭ] ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻧﺪ.»

به این دو آیه بر حجّیت خبر واحد استدلال شده است.

-تعابیر قرآن در بیان احکام

قرآن کریم در بیان احکام فقهی شیوه ی واحدی نپیموده است بلکه به اقتضای فصاحت و بلاغت تعابیر گوناگونی به کار برده است.
۱-در هیئت الفاظ

۱-۱-فعل ماضی
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »(البقره،۱۸۳)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ! ﺭﻭﺯﻩ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻘﺮﺭ ﻭ ﻟﺎﺯم ﺷﺪﻩ،ﻫﻤﺎﻥ ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎﻥ ﺷﻤﺎ ﻣﻘﺮﺭ ﻭ ﻟﺎﺯم ﺷﺪ،ﺗﺎ ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎﺭ ﺷﻮﻳﺪ.»

۱-۲-فعل مضارع
«وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ»(البقره،۲۳۳)
یعنی:«ﻭﻣﺎﺩﺭﺍﻥ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻧﺸﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﻭ ﺳﺎﻝ ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻴﺮ ﺩﻫﻨﺪ.[ﺍﻳﻦ ﺣﻜﻢ]ﺑﺮﺍﻯ ﻛﺴﻰ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻰ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﻴﺮﺧﻮﺍﺭﮔﻰ[ﻛﻮﺩﻙ]ﺭﺍ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻛﻨﺪ.»

۱-۳-فعل امر
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا»(المائده،۶)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﻛﻪ ﺑﻪ[ﻗﺼﺪ]ﻧﻤﺎﺯ ﺑﺮﺧﻴﺰﻳﺪ،ﺻﻮﺭﺕ ﻭ ﺩﺳﺖ ﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﺎ ﺁﺭﻧﺞ ﺑﺸﻮﻳﻴﺪ ﻭ ﺑﺨﺸﻰ ﺍﺯ ﺳﺮﺗﺎﻥ ﻭ ﺭﻭﻯ ﭘﺎﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﺎ ﺑﺮﺁﻣﺪﮔﻰ ﭘﺸﺖ ﭘﺎ ﻣﺴﺢ ﻛﻨﻴﺪ ﻭ ﺍﮔﺮ ﺟﻨﺐ ﺑﻮﺩﻳﺪ،ﻏﺴﻞ ﻛﻨﻴد.»

۱-۴-فعل نهی
«وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ»(البقره،۱۸۸)
یعنی:«ﻭ ﺍﻣﻮﺍﻟﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﻴﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﺑﺎﻃﻞ ﻭ ﻧﺎﺣﻖ ﻣﺨﻮﺭﻳﺪ.ﻭ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺭﺷﻮﻩ ﺑﻪ ﺳﻮﻯ ﺣﺎﻛﻤﺎﻥ ﻭ ﻗﺎﺿﻴﺎﻥ ﺳﺮﺍﺯﻳﺮ ﻧﻜﻨﻴﺪ.»

۱-۵-فعل نفی
«فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ؛ لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ؛ تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ»(الواقعه،۷۸-۸۰)
یعنی:«ﺩﺭ ﻛﺘﺎﺑﻰ ﻣﺼﻮﻥ ﺍﺯ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻭ ﺩﮔﺮﮔﻮﻧﻰ[ﺑﻪ ﻧﺎم ﻟﻮﺡ ﻣﺤﻔﻮﻅ ﺟﺎﻯ ﺩﺍﺭﺩ.]؛ﺟﺰ ﭘﺎﻙ ﺷﺪﮔﺎﻥ[ﺍﺯ ﻫﺮﻧﻮﻉ ﺁﻟﻮﺩﮔﻰ]ﺑﻪ[ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻭ ﺍﺳﺮﺍﺭ ﻭ ﻟﻄﺎﻳﻒ]ﺁﻥ ﺩﺳﺘﺮﺳﻰ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ؛ ﻧﺎﺯﻝ ﺷﺪﻩ ﺍﺯ ﺳﻮﻯ ﭘﺮﻭﺭﺩﮔﺎﺭ ﺟﻬﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺳﺖ.»

۱-۶-جمله خبریّه ی مثبت
«الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ»(البقره،۲۲۹)
یعنی:«ﻃﻠﺎﻕ[ﺭﺟﻌﻰﻛﻪ ﺑﺮﺍﻯ ﺷﻮﻫﺮ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺣﻖ ﺭﺟﻮﻉ ﻭﺑﺎﺯﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮ ﺍﺳﺖ]ﺩﻭﺑﺎﺭ ﺍﺳﺖ.[ﺷﻮﻫﺮ ﺩﺭ ﻫﺮ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺍﺯ ﺭﺟﻮﻉ]ﺑﺎﻳﺪ[ ﻫﻤﺴﺮﺵ ﺭﺍ] ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻭﻣﺘﻌﺎﺭﻑ ﻧﮕﻪ ﺩﺍﺭﺩ.»

۱-۷-جمله خبریّه ی منفی
«لَّيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَىٰ وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ »(التوبه،۹۱)
یعنی:«ﺑﺮ ﻧﺎﺗﻮﺍﻧﺎﻥ ﻭ ﺑﻴﻤﺎﺭﺍﻥ ﻭ ﺁﻧﺎﻥ ﻛﻪ ﭼﻴﺰﻯ ﺑﺮﺍﻯ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﺮﺩﻥ[ﺩﺭ ﺭﺍﻩ ﺟﻬﺎﺩ]ﻧﻤﻰ ﻳﺎﺑﻨﺪ،ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻧﻴﺴﺖ.»

۱-۸-نهی بلسان نفی
«فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ»(البقره،۱۹۷)
یعنی:«ﺩﺭ ﺣﺞ،ﺁﻣﻴﺰﺵ ﺑﺎ ﺯﻧﺎﻥ ﻭ ﮔﻨﺎﻩ ﻭ ﺟﺪﺍﻝ[ﺟﺎﻳﺰ] ﻧﻴﺴﺖ.»

۲-در مورد الفاظ

۲-۱-امر
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا»(النساء،۵۸)
یعنی:«ﺧﺪﺍ ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﻣﻰ ﺩﻫﺪﻛﻪ ﺍﻣﺎﻧﺖ ﻫﺎ ﺭﺍ به ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺶ ﺑﺎﺯﮔﺮﺩﺍﻧﻴﺪ.»

۲-۲-نهی
«إِنَّ اللَّهَ يَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ »(النحل،۹۰)
یعنی:«ﺑﻪ ﺭﺍﺳﺘﻰ ﺧﺪﺍ ﺍﺯ ﻓﺤﺸﺎ ﻭ ﻣﻨﻜﺮ ﻧﻬﻰ ﻣﻰﻛﻨﺪ.»

۲-۳- حرّم
«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّه»(البقره،۱۷۳)
یعنی:«ﺟﺰ ﺍﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖﻛﻪ ﺧﺪﺍ[ﺑﺮﺍﻯ ﻣﺼﻮﻥ ﻣﺎﻧﺪﻥ ﺷﻤﺎ ﺍﺯ ﺯﻳﺎﻥ ﻫﺎﻯ ﺟﺴﻤﻰ ﻭ ﺭﻭﺣﻰ]ﻣﺮﺩﺍﺭ ﻭ ﺧﻮﻥ ﻭ ﮔﻮﺷﺖ ﺧﻮﻙ ﻭ ﺣﻴﻮﺍﻧﻰ ﺭﺍ ﻛﻪ[ﻫﻨﮕﺎم ﺫﺑﺢ]ﻧﺎم ﻏﻴﺮ ﺧﺪﺍ ﺑﺮ ﺁﻥ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﺪﻩ،ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺣﺮﺍم ﻛﺮده.»

۲-۴-حلَّ
«أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ »(البقره،۱۸۷)
یعنی:«ﺩﺭ ﺷﺐ ﺭﻭﺯﻫﺎﻳﻰ ﻛﻪ ﺭﻭﺯﻩ ﺩﺍﺭ ﻫﺴﺘﻴﺪ،ﺁﻣﻴﺰﺵ ﺑﺎ ﺯﻧﺎﻧﺘﺎﻥ ﺑﺮﺍﻯ ﺷﻤﺎ ﺣﻠﺎﻝ ﺷﺪ.»

۲-۵-جعل
«وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ »(الحج،۷۸)
یعنی:« ﻭ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺩﺭ ﺩﻳﻦ ﻫﻴﭻ ﻣﺸﻘﺖ ﻭ ﺳﺨﺘﻰ ﻗﺮﺍﺭ ﻧﺪﺍﺩ.»

۲-۶-فرض
«فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ»(البقره،۱۹۷)
یعنی:«ﭘﺲ ﻛﺴﻰ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﺎﻩ ﻫﺎ ﺣﺞ ﺭﺍ[ﺑﺎ ﺍﺣﺮﺍم ﺑﺴﺘﻦ ﻭﺗﻠﺒﻴﻪ]ﺑﺮ ﺧﻮﺩ ﻭﺍﺟﺐ ﻛﺮﺩ،[ﺑﺪﺍﻧﺪ ﻛﻪ]ﺩﺭ ﺣﺞ،ﺁﻣﻴﺰﺵ ﺑﺎ ﺯﻧﺎﻥ ﻭ ﮔﻨﺎﻩ ﻭ ﺟﺪﺍﻝ[ﺟﺎﻳﺰ]ﻧﻴﺴﺖ.»

۲-۷-کتب
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ»(البقره،۱۸۳)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ ! ﺭﻭﺯﻩ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻘﺮﺭ ﻭ ﻟﺎﺯم ﺷﺪﻩ.»

۲-۸-قضیٰ
«وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا»(الاسراء،۲۳)
یعنی:«ﻭ ﭘﺮﻭﺭﺩﮔﺎﺭﺕ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﻗﺎﻃﻊ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺰ ﺍﻭ ﺭﺍ ﻧﭙﺮﺳﺘﻴﺪ،ﻭ ﺑﻪﭘﺪﺭ ﻭ ﻣﺎﺩﺭ ﻧﻴﻜﻰ ﻛﻨﻴﺪ.»

۲-۹-وصیٰ
«يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ»(النساء ،۱۱)
یعنی:«ﺧﺪﺍ ﺷﻤﺎ ﺭﺍ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ[ﺍﺭﺙ]ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻧﺘﺎﻥ ﺳﻔﺎﺭﺵ ﻣﻰ ﻛﻨﺪ.»

۲-۱۰-اجتناب
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ »(الحجرات،۱۲)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﺍﺯ ﺑﺴﻴﺎﺭﻯ ﺍﺯ ﮔﻤﺎﻥ ﻫﺎ[ﺩﺭ ﺣﻖ ﻣﺮﺩم] ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ.»

۲-۱۱-بطل
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم»(البقره،۲۶۴)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﺻﺪﻗﻪ ﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎ ﻣﻨﺖ ﻭ ﺁﺯﺍﺭ ﺑﺎﻃﻞ ﻧﻜﻨﻴﺪ.»

۲-۱۲-فعل
«وَافْعَلُوا الْخَيْر»(الحج،۷۷)
یعنی:«ﻛﺎﺭ ﻧﻴﻚ ﺍﻧﺠﺎم ﺩﻫﻴد.»

۲-۱۳-جناح
«فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاة»(النساء،۱۰۱)
یعنی:«ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﮔﻨﺎﻫﻰ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺍﺯﻧﻤﺎﺯﻫﺎ[ﻯ ﭼﻬﺎﺭ ﺭﻛﻌﺘﻰ ﺧﻮﺩ ،ﺩﻭ ﺭﻛﻌﺖ]ﺑﻜﺎﻫﻴﺪ.»

مفادّ این تعبیرها در لفظ و هیئت واجب شدن فعلی یا ممنوع شدن آن است.اما نباید نکته های نهفته در این تعابیر به فراموشی سپرده شود.

-کیفیت بیان احکام

قرآن کریم در بیان احکام به چند شیوه ،آیات خود را بیان کرده است:

۱)شیوه های رایج در محاورات عمومی

اصول موضوعه در محاوره های عمومی عبارتند از:
نصّ و ظاهر،عموم و خصوص،اطلاق و تقیید،اجمال و تبیین،بیان احکام موقتی و دائم،حقیقت و مجاز،مفاهیم،استثنا و... چرا که این امور جزو محاورات عمومی هر زبان است.

۲)شیوه ی تدریجی بودن

نمونه ای از نمادهای صدور مرحله ای احکام را می توان در تشریع جهاد،تحریم خمر و حرمت ربا ملاحظه نمود.

۳)روش پرسش و پاسخ

یکی از شیوه های بیان مسئله فقهی در قرآن است که در مواردی خداوند به پیامبر(صلی الله علیه و آله)خبر می دهد از تو چنین سوالی می پرسند و جوابش این است .نمونه ای این دسته از آیات را می توان در تعابیر«یَستَفتونَک»(نساء،۱۲۷) و «یَسئَلونَک»(عنکبوت،۴۵) جستجو کرد.

۴) منش توأم با ملاطفت

آن چنان که در غالب موارد با خطاب«یا أیها الذین آمنوا» همراه می باشد و در بسیاری از موارد با تعبیر «قُل» به مخاطب اصلی قرآن پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به طور غیر مستقیم برای مردم بیان می کند.

۵)بیان احکام همراه با راز و دلیل

برخی اوقات آیات قرآن با بیان انگیزه ها حکمی را تشریح می کند مانند:«أقم الصلوة»

-حجم آیات الاحکام در قرآن

از امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده است:
«نزل القرآن اربعة ارباع، ربعٌ فینا و ربعٌ فی عدوّنا و ربعٌ سنن و امثال و ربعٌ فرائض و احکام و لنا کرائم القرآن»(بحارالانوار،ج ۲۴،ص۳۰۵)
بر اساس این روایات قرآن کریم به چهار بخش تقسیم شده است:
۱-در موضوع اهل بیت(صلوات الله علیهم اجمعین)
۲-درباره ی دشمنان اهل بیت(صلوات الله علیهم اجمعین)
۳-پیرامون آداب و امثال
۴-درباره ی احکام
توضیح اینکه این قسمت بیان گر تقسیم مجموعی و کلی است.

-عناوین احکام

با نگاهی به مباحث مطرح شده در کتاب های آیات الاحکام و فقه القرآن می توان عناوین کلی و مسائل فرعی را به صورت زیر ترسیم نمود:

۱) موضوع عام
موضوع عام فقهی در قرآن همان عناوین موجود در فقه است که دست کم با دو دیدگاه دسته بندی شده است.

-دیدگاه نخست:
این دیدگاه که نظر محقق حلّی در کتاب شرایع الاسلام است مجموع فقه را به چهار عنوان تقسیم کرده است:
۱-عبادات، مثل طهارت،صلوة،صوم و...
۲-عقود ، مثل بیع،رهن و نکاح
۳-ایقاعات، مثل طلاق ،اقرار و نذر
۴-احکام ،مثل قصاص ،غصب و صید

-دیدگاه دوم:
نظر برخی از فقهای معاصر است که فقه را به پنج عنوان تقسیم کرده اند:
۱-عبادات،مثل: طهارت،صلوة،صوم،خمس،زکات و...
۲-حکومیات، مثل: ولایت،جهاد،امر به معروف،حدود و قضا
۳-عقود، مثل: بیع،رهن و نکاح
۴-ایقاعات، مثل: طلاق ،اقرار و نذر
۵-اجتماعیات، مثل: محرمات، اطعمه و اشربه،وصیّت ،ارث و آداب اجتماعی

البته این تقسیم بندی ها تاثیری در استنباط احکام ندارد و فقط در دسته بندی ابواب فقهی کاربرد دارد.

۲)موضوع خاص
در قرآن کریم بیش از ۵۰ موضوع فقهی مطرح شده است مانند: بلوغ،شرکت،صلح،عمره،قسم،امانت،وصیّت،وقف،وکالت و...

افزون بر موضوع عام و خاص موضوعات فرعی تری هم وجود دارد که به آنان موضوع اخص می گویند مانند: احتکار،تعدد زوجات،تقیه،حد سرقت،حقوق فرزند،غیبت،کفاره ی روزه و...

طهارت

-اهمیت طهارت

آیات متعددی از قرآن کریم به اهمیت طهارت دلالت می کند،خداوند سبحان برای پاکی و طهارت اهمیت ویژه ای قائل شده است چنان که در فلسفه ی طهارت های سه گانه ی وضو ،غسل و تیمّم می فرماید:

«وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُم»(المائده،۶)
یعنی:«خدا می خواهد شما پاک باشید»

همچنین با صراحت اعلام می کند که مطهّران را دوست دارد.

«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ »(البقره،۲۲۲)
یعنی:«ﻳﻘﻴﻨﺎ ﺧﺪﺍ ﻛﺴﺎﻧﻰ ﺭﺍ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ،ﻭ ﻛﺴﺎﻧﻰ ﺭﺍ ﻛﻪ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ[ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮﺵ ﺍﻧﻮﺍﻉ ﭘﺎﻛﻰ ﻫﺎ ﺍﺯ ﻫﻤﻪ ﺁﻟﻮﺩﮔﻰ ﻫﺎ]ﭘﺎﻛﻴﺰﻩ ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ ﺩﻭﺳﺖ ﺩﺍﺭﺩ.»

همچنین درباره ی بانیان و نمازگزاران مسجد قبا می فرماید:

«فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ »(التوبه،۱۰۸)
یعنی:«ﺩﺭ ﺁﻥ ﻣﺮﺩﺍﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮﺍﻫﺎﻥ ﭘﺎﻛﻴﺰﮔﻰ[ﻭ ﻃﻬﺎﺭﺕ ﺟﺴﻢ ﻭ ﺟﺎﻥ]ﻫﺴﺘﻨﺪ؛ﻭ ﺧﺪﺍ ﭘﺎﻛﻴﺰﮔﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﻭﺳﺖ ﺩﺍﺭﺩ.»

-انواع طهارت

طهارت بر سه قسم است:

۱-طهارت از خبیث
یعنی نجاست ظاهری از بین برود مانند فرموده ی خداوند:

« وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ»(الانفال،۱۱)
یعنی:«ﻭ ﺑﺮﺍﻳﺘﺎﻥ ﺁﺑﻰ ﺍﺯ ﺁﺳﻤﺎﻥ ﻧﺎﺯﻝ ﻛﺮﺩ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻭﺳﻴﻠﻪ ﺁﻥ[ﺍﺯ ﺁﻟﻮﺩﮔﻰ ﻫﺎ]ﭘﺎﻙ ﻛﻨﺪ،ﻭ ﻭﺳﻮﺳﻪ ﺷﻴﻄﺎﻥ ﺭﺍ[ﻛﻪ ﺍﺯ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻛﺜﺎﻓﺎﺕ ﺍﺳﺖ]ﺍﺯ ﺷﻤﺎ ﺑﺮﻃﺮﻑ ﻧﻤﺎید.»

۲-طهارت از حدث
در فرموده ی خداوند:

«وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُم»(المائده،۶)
یعنی:«خدا می خواهد شما پاک باشید»

۳- طهارت از معصیت
مانند فرموده ی خداوند:

«لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ »(الواقعه،۷۹)
یعنی:«ﺟﺰ ﭘﺎﻙ ﺷﺪﮔﺎﻥ[ﺍﺯ ﻫﺮ ﻧﻮﻉ ﺁﻟﻮﺩﮔﻰ]ﺑﻪ[ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻭ ﺍﺳﺮﺍﺭ ﻭ ﻟﻄﺎﻳﻒ]ﺁﻥ ﺩﺳﺘﺮﺳﻰ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ.»

موارد اول و دوم شرط صحّت نماز و مورد سوم شرط کمال یا قبولی نماز است که ما در این درس فقط به قسم دوم خواهیم پرداخت.

-وضو(معنای وضو)

لغت شناسان می گویند: وضو به ضم (واو) و (ضاد) مصدر و در اصل به معنای نیکویی و نظافت است و وضو به فتح (واو) و ضم (ضاد) به معنای آبی است که از آن وضو می سازند.ولی فقها معتقدند که وضو به ضم (واو) اسم مصدر است و مصدر آن «تَوَضّو» می باشد.
آیه ی شریفه ی وضو تنها به شستن صورت،شستن دست ها،مسح سر و مسح پا اشاره می کند و این پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلّم) است که مجموع این اعمال را به نام وضو نامگذاری کرده و فرموده است:
«إنَّما اُمِرْتُ بِالوضوء إذا قُمْتُ إلَی الصَلوة»
یعنی :«من مأمورم که هنگام نماز وضو بگیرم»

-آیه ی وضو

تنها آیه ی ششم سوره ی مبارکه ی مائده به مسائل وضو پرداخته است که می فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ»(المائده،۶)
یعنی:«ﺍﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ!ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﻛﻪ ﺑﻪ[ﻗﺼﺪ]ﻧﻤﺎﺯ ﺑﺮﺧﻴﺰﻳﺪ،ﺻﻮﺭﺕ ﻭ ﺩﺳﺖ ﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﺎ ﺁﺭﻧﺞ ﺑﺸﻮﻳﻴﺪ ﻭ ﺑﺨﺸﻰ ﺍﺯ ﺳﺮﺗﺎﻥ ﻭ ﺭﻭﻯ ﭘﺎﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﺎ ﺑﺮﺁﻣﺪﮔﻰ ﭘﺸﺖ ﭘﺎ ﻣﺴﺢ ﻛﻨﻴﺪ»

-معنای قیام

قیام بر دو قسم است:
یکی(قیامٌ للشَئ) که از آن به اقدام و انجام دادن تعبیر می شود و دیگری (قیامٌ إلَی الشَئ) که از آن به عزم بر انجام دادن تعبیر می کنند.
فقها نیز می گویند قیام برای نماز دو قسم است:
قیام برای آمادگی و قیام برای ورود به نماز .

مرحوم مقدّس اردبیلی معتقد است که (إذا قُمتُم) به معنای (إذا اَرَدْتُم) است،یعنی هرگاه اراده کردید نماز بخوانید و این مانند این آیه است :
«فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»(النحل،۹۸)
یعنی:«ﭘﺲ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﻛﻪ ﻗﺮﺁﻥ ﻣﻰ ﺧﻮﺍﻧﻰ ﺍﺯ ﺷﻴﻄﺎﻥ ﺭﺍﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﺧﺪﺍ ﭘﻨﺎﻩ ﺑﺒﺮ»
که در حقیقت مسبب اراده جایگزین خود اراده شده است.

-تکرار تحصیل طهارت

اطلاق آیه دلالت می کند که هرکسی بخواهد نماز بخواند خواه محدَّث باشد یا نباشد باید طهارت حاصل کند . این اطلاق و عموم با بیان پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلّم) و امامان معصوم(علیهم السلام) تقیید و تخصیص پیدا کرده است، به طوریکه زراره از امام محمد باقر(علیه السلام) می پرسد آیا کسی می تواند همه ی نمازهای شبانه روز را به یک وضو بخواند؟ امام (علیه السلام) فرمود: «نَعَم ما لَم یُحْدِث» تا زمانی که محدَّث نشده است اشکال ندارد.(وسائل الشیعه، ابواب وضو ،باب ۷،حدیث ۱)

-تفصیل احکام

در این آیه چند حکم وجود دارد.

۱- اشتراط نماز:
از تعبیر «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُم» که جمله ی متضمن معنی شرط و مرکب از شرط «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى» و جزاء « فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُم» است به دست می آید که هرگاه قصد نماز خواندن داری باید طهارت حاصل کنی.

۲- تبعی بودن وجوب طهارت

جمله ی «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُم» بیانگر این واقعیت است که وجوب وضو و طهارت حاصل از آن به تبع وجوب نماز است،چنان که اقتضای شرط بودن طهارت همین است.این تعبیر متضمن معنی شرط و مرکب از شرط «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى» و جزاء «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُم» است.چنان که در صحیحه ی زراره از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم که فرمود:
«إذا دَخَلَ الوَقتُ وَجَبت الطهور و الصلوةُ و لا صلوةَ إلّا به طَهور»(وسائل الشیعه،باب ۴،حدیث ۱)
یعنی:«وقتی وقت داخل شد طهارت و صلوة واجب می شود و نماز بی طهارت نماز نیست.»
به این ترتیب واو عاطفه بین(طهور)و(صلوة) به معنای معیت است ،یعنی هر دو باهم.

-اسباب و نواقض وضو

در ابتدا به نظر می رسد که آیه اشاره ای به اسباب وضو و نواقض آن ندارد اما با تأمل بیشتر می توان دریافت که آیه به نوعی به این امر اشاره دارد.
هنگامی که قرآن درباره ی تیمّم بدل از وضو می فرماید:

«أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِط»(النساء،۴۳)
یعنی:«یا یکی از شما از قضای حاجت آمد وضو بگیرد.»

بنابراین هرآنچه در بدل وجود دارد در مُبدلُ منه(وضو و غسل) نیز وجود خواهد داشت.در نتیجه باید گفت در قرآن اجمالا به نواقض و اسباب وضو اشاره شده است .

-نقض وضو به مسّ و لمس

یکی از مسائلی که در بحث وضو مطرح می شود باطل شدن وضو با مسّ و لمس کردن بدن است.
فقهای شیعه معتقدند که مسّ و لمس بدن خواه از روی شهوت باشد یا نباشد وضو را باطل نمی کند.با توجه به تفاوت دیدگاه دانشمندان شیعه و فقهای اهل تسنن که اکثرا قائل اند هرگونه تماسّی و با هرشکلی مبطل وضو است نظر علمای شیعه تایید می شود چرا که قرآن می فرماید:

«قَالَتْ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ »(آل عمران،۴۷)
یعنی:«حضرت مریم(علیه السلام) گفت : پروردگارا چگونه ممکن است فرزندی برای من باشد در حالی که انسانی با من تماس نگرفته است.»

در این آیه مشخص است که تماس کنایه از آمیزش است وگرنه مسّ حقیقی هرگز موجب فرزند دار شدن نمی شود.

- واجبات و افعال وضو

در قرآن کریم تنها شستن صورت و دست ها و مسح سر و پا بیان شده است و در ادامه توسط پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) این کار به نام وضو نامیده شده است اما جزئیات آن باید بررسی شود .

الف) شستن صورت:
اولین عمل وضو شستن صورت است اما در این که چه مقدار از صورت باید شسته شود بین شیعه و اهل تسنن اختلاف است.
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند:«مراد از صورت که باید در وضو شسته شود و خداوند بدان امر کرده عبارت است از مابین انگشت وسط و انگشت شست(در عرض) و از محل روییدن مو تا چانه (در طول).»(وسائل الشیعه،باب ۱۷، حدیث ۱)
سپس به تعریف وجه پرداخته و می فرماید:« آنچه بین این دو انگشت به صورت دایره قرار بگیرد.»
بنابراین آنچه که در اهل تسنن در زمینه ی حدّ وجه گفته شده(بین گوش و چشم) وجهی ندارد.
در شستن صورت لازم نیست آب به پوست برسد زیرا وجه بر پوستی که از مو پوشیده شده است اطلاق می شود.زراره از امام محمد باقر(علیه السلام) روایت می کند که حضرت فرمودند:«وظیفه ی مکلفان نیست آن بخشی که مو آن را فرا گرفته است بشویند و لازم نیست که آن را خلال نمایند ،بلکه کافی است آب بر آن جاری کنند.»(وسائل الشیعه،باب ۴۶،حدیث ۲)

ب) شستن دست ها:
دومین عمل وضو شستن دست ها است که می فرماید:
« وَ ایدیَکُم إلی المرافِق» رفق در لغت به معنای موافقت بدون سختی است و مرفق به این خاطر که وسیله ی راحتی و آسایش و اتکای انسان است مرفق گفته اند. برخی هم به دلیل اینکه مرفق محل اتصال ذراع به عضد است.

-مفهوم إلیٰ

در اینجا دو بحث وجود دارد:
یکی اینکه مرفق داخل محدوده ی غسل است یا خیر؟
دوم اینکه مبدأ شستن آرنج است یا سر انگشتان؟
شکی نیست که واژه ی (إلی) از ادات غایط و (مرفق) غایط و (غَسَلَ) مقیی به این غایط است.
در این خصوص همه ی علمای شیعه می گویند: شستن مرفق به عنوان وجوب اصلی یا وجوب مقدمی واجب است.(جواهر الکلام،ج ۲، ص ۱۵۹)
برخی نیز معتقدند کلمه ی(إلی) در این جا مانند:
« وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ »(النساء،۲)
به معنی مَعَ است و در نتیجه مرفق را باید شست.(قرطبی،ج ۶ ،ص ۸۶)

فقهای شیعه معتقدند شروع شستن باید از آرنج باشد.(علامه ی حلّی،مختلف الشیعه ،ج ۱ ،ص۱۰۹)
زیرا(إلی) بر ابتدا از مرفق و ختم به انگشتان دلالت ندارد ،چون این یک مسئله ی عرفی است و تنها می تواند به غایط مغسول دلالت داشته باشد نه غایط غَسل،چنان که وقتی به یک نفر نقّاش گفته می شود باید این دیوار را از پایین تا بالا نقّاشی کنی لزوماً به معنی شروع از پایین نیست.

ج) مسح سر:
سومین عمل وضو مسح سر است.
قرآن می فرماید:«وَ أمسحوا برؤسکم»
برخی از لغت شناسان می گویند مسح به معنای کشیدن چیزی بر چیز دیگر است و مسح نمودن چیزی با آب یعنی کشیدن دست بر آن چیز.
برخی از لغت شناسان مسح در زبان عرب را به معنای غسل نیز به کار برده اند. در این باره باید گفت هرچند ممکن است که مسح به معنای غسل نیز به کار رفته باشد اما در اینجا به قرینه ی تقابل با غسل به معنای کشیدن دست می باشد.
اطلاق«وَ أمسحوا برؤسکم» حکم می کند که مسمّای مسح کافی است زیرا مسح سر به مسح بخشی از سر نیز صدق می کند چنان که روایات به این موضوع تاکید دارد.
زراره می گوید: از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم از کجا دانستی که مسح بر بخشی از سر و پا لازم است؟
حضرت فرمود:«ای زراره! این سخنی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم ) آن را فرموده و قرآن آن را بیان کرده است،هنگامی که فرمود:«برؤسکم» به خاطر وجود(باء) فهمیدیم بخشی از سر مراد است.
ابن العربی از دانشمندان اهل تسنن معتقد است کلمه ی(باء) نمی تواند به معنی بعض باشد و با نگرش تفسیر قرآن به قرآن خود آیه ی تیمم را به عنوان دلیل سخن خود می آورد.

«فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ»(النساء،۴۳)
یعنی:«ﺑﻪ ﺧﺎﻛﻰ ﭘﺎﻙ،ﺗﻴﻤﻢ ﻛﻨﻴﺪ ﻭ ﺑﺨﺸﻰ ﺍﺯ ﺻﻮﺭﺕ ﻭ ﺩﺳﺖ ﻫﺎﻳﺘﺎﻥ ﺭﺍ[ﺑﺎ ﺁﻥ]ﻣﺴﺢ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ»

این در حالی است که بسیاری از ادیبان مانند اصمعی،فارسی و...(باء) را به معنی تبعیض گرفته اند.همچنین امام شافعی اهل تسنن (باء) را به معنای مِن تبعیضیه گرفته است.(صابونی،تفسیر آیات الاحکام من القرآن،ج ۱،ص ۵۳۹)

اما پاسخ شیعه در بحث تیمم چنان که بعداً خواهد آمد این است که باید احکام را با توجه به عملکرد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) حکم داد،در حالی که اهل تسنن «و أمسحوا بوجوهکم» را در تیمم بدل از غسل می دانند و این بدل را تعمیم می دهند. و سیاق جمله « و أمسحوا برؤسِکُم» اقتضا می کند که مسح باید بر سر برهنه باشد.

د)مسح پا:
چهارمین عمل وضو که آیه ی شریفه بدان اشاره می کند مسح پا است که می فرماید:
«وَ أرْجُلَکُمْ إلی الْکَعْبَیْن»
همه ی فقهای اهل تسنن اعم از حنفیه،مالکیه،شافعیه و حنابله معتقد به شستن پا و کعبین هستند اما طبری و فقهای شیعه عقیده دارند مراد مسح در مقابل غَسل است با این تفاوت که طبری قائل به تعمیم مسح است. کعب در لغت به معنی برآمدگی و بلندی است اما مقصود از آن کدام استخوان بدن است؟
اهل تسنن می گویند: استخوانی است که در دو طرف پا در مفصل قوم و ساق قرار دارد(غوزک).
برخی از اهل تسنن هم مانند جوهری می گویند منظور از کعب استخوان برآمده روی پا است.فقهای شیعه با توجه به اینکه هر پا یک کعب دارد جمله ی «وَ أرْجُلَکُمْ إلی الْکَعْبَیْن» را به مسح دو کعب در هر دو پا اشاره می کند.

قرائت صحیح أرجُل:
منشأ اختلاف در تفسیر مسح پا اختلاف در قرائت «أرْجُلَکُم» است که بر سه وجه خوانده شده است:

۱- قرائت نصب که قرائت رایج و قرائت نافع ، ابن عامر و کسایی است به دلیل عطف بر« أیدیَکُم» یا تقدیر «فاغسِلوا»،در نتیجه باید صورت و پاها را شست.

۲- قرائت جر که قرائت ابن کثیر و همزه است و بر آن چند احتمال داده شده است:
الف) عطف بر «رئوسِکُم» لفظاً و معناً که نتیجه ی آن مسح است.
ب) مجرور به حرف جر مقدر که در نتیجه پا را باید مسح نمود.
ج) عطف بر « أیدی» است ولی به دلیل مجاورت مجرور شده است مثل:
«إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ»(هود،۲۶)
یعنی:« ﻣﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺍﺯ ﻋﺬﺍﺏ ﺭﻭﺯﻯ ﺩﺭﺩﻧﺎﻙ ﺑﻴﻤﻨﺎﻛﻢ.»

در نتیجه پاها را باید شست.

د) قرائت رفع که قرائت حسن/ولید بن مسلم و سلیمان اعمش است با تقدیر وصف مقصوره که نتیجه ی آن با قرائت نصب یکسان است.

شیعه روایات فراوانی از اهل بیت (علیهم السلام) دارد از جمله روایت غالب ابن هذیل که از امام صادق(علیه السلام) درباره ی مسح پا می پرسد،آن حضرت فرمود:«هو الذی نَزَّل به جبرئیل»
یا روایت محمد بن ابی نصر بزنطی که از امام رضا(علیه السلام) درباره چگونگی مسح پا سوال کرد حضرت این گونه عمل کرد: دستش را بر انگشتان گذاشت و تا کعبین و روی پا مسح نمود.
اطلاق آیه حکم می کند که مسح با آب جدید نیز درست است اما روایات ائمه این اطلاق را با آب باقی مانده در دست مقید کرده اند و فقهای شیعه بر اساس آن فتوا داده اند مانند روایت زراره از امام محمد باقر(علیه السلام) که در آن از وضوی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) سوال شد آن حضرت فرمود:«...سپس سر و پاهایش را تا کعبین با آب اضافی آب دستش مسح کرد و آب جدیدی برنداشت.»(وسائل الشیعه،باب ۱۵)

-مسح بر خُفَّین:
جمله ی «وَ أمسحوا برؤسکُم و أرجُلکُم» بیانگر این است که مسح پا باید بر پوست پا باشد.فقهای امامیه بر همین اساس و با استفاده از روایات پیشوایان معصوم خود فتوا بر روا نبودن مسح بر کفش و جوراب داده اند مگر اینکه ضرورتی مثل جبیره ،سرما،ترس از دشمن بر دین و دنیا و...اقتضا کند.(جواهرالکلام،ج۲،ص۲۴۱)
اما فقهای اهل تسنن اصرار بر این دارند که مسح بر خفّین جائز و حتی از علائم شریعت است تا جایی که جزایری می گوید:هرچند قرآن شستن خود پا را واجب کرده است اما شارع، مسح بر خفّین را به عنوان رخصت و سهولت جایز دانسته است و بیش از ۴۰ نفر از صحابه بلکه ۷۰ نفر آن را از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) نقل کرده اند.